Maharashtra Exam Fee Waiver: दुष्काळग्रस्त २.४ लाख विद्यार्थ्यांची परीक्षा फी माफ — झिरो चलनाने अर्ज, पैसे भरलेल्यांना परतावा
Maharashtra Exam Fee Waiver — दुष्काळाच्या झळा सोसणाऱ्या लाखो कुटुंबांना दिलासा देणारा निर्णय महाराष्ट्र सरकारने घेतला आहे. राज्यातील २६ विद्यापीठांतील तब्बल २,४०,३६५ विद्यार्थ्यांची परीक्षा फी माफ करण्यात आली आहे. उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाने सर्व विद्यापीठांना स्पष्ट निर्देश दिले आहेत — दुष्काळग्रस्त तालुक्यांतील पात्र विद्यार्थ्यांकडून परीक्षा फी वसूल करायची नाही. त्यामुळे आता परीक्षेचा फॉर्म भरताना विद्यार्थ्यांना ‘झिरो चलन’ हा पर्याय निवडता येणार आहे, म्हणजे एक रुपयाही न भरता परीक्षा अर्ज प्रक्रिया पूर्ण होईल.
निर्णय नेमका काय झाला?
राज्य सरकारने दुष्काळ मदतीचा भाग म्हणून हा मोठा निर्णय घेतला आहे. त्याची ठळक वैशिष्ट्ये अशी:
- राज्यातील २६ शासकीय विद्यापीठांतील २,४०,३६५ विद्यार्थ्यांना परीक्षा फी माफीचा लाभ मिळणार आहे.
- उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाने सर्व विद्यापीठांना आदेश दिले आहेत — पात्र विद्यार्थ्यांकडून परीक्षा फी घेऊ नका.
- परीक्षा फॉर्म भरताना ‘झिरो चलन’ (Zero Challan) पर्याय निवडून फी न भरताही अर्ज सादर करता येईल.
- ज्या विद्यार्थ्यांनी आधीच फी भरली आहे, त्यांना परतावा (रिफंड) दिला जाणार आहे.
- फॉर्म भरण्याची मुदत संपेपर्यंत — ३० ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत — लाभार्थींची संख्या पाच लाखांच्या वर जाण्याची शक्यता अधिकाऱ्यांनी व्यक्त केली आहे.
कोणत्या भागातील विद्यार्थ्यांना लाभ?
हा लाभ फक्त दुष्काळग्रस्त घोषित केलेल्या तालुक्यांतील विद्यार्थ्यांसाठी आहे. राज्यातील ३०५ दुष्काळग्रस्त तालुके या योजनेत समाविष्ट आहेत. विशेष म्हणजे, सुरुवातीला २६५ तालुक्यांची यादी होती; त्यानंतर मदत व पुनर्वसन विभागाने २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी शासन निर्णय काढून यादी ३०५ तालुक्यांपर्यंत वाढवली.
दुष्काळामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न घटले आहे, अनेक कुटुंबांवर आर्थिक ताण वाढला आहे. अशा परिस्थितीत मुलांच्या उच्च शिक्षणावर संकट येऊ नये, परीक्षा फीच्या पैशाअभावी शिक्षण अर्धवट सोडण्याची वेळ येऊ नये — हाच या निर्णयामागचा उद्देश आहे.
झिरो चलन म्हणजे काय? अर्ज कसा भरायचा?
विद्यापीठांचा परीक्षा अर्ज भरण्याची प्रक्रिया ऑनलाइन असते. यापूर्वी अर्जासोबत परीक्षा फी भरणे बंधनकारक होते. आता दुष्काळग्रस्त तालुक्यातील पात्र विद्यार्थी फॉर्म भरताना पेमेंटच्या टप्प्यावर ‘झिरो चलन’ हा पर्याय निवडू शकतात. याचा अर्थ — चलन तयार होईल, पण रक्कम शून्य असेल, आणि अर्ज यशस्वीपणे सादर होईल.
- विद्यापीठाच्या अधिकृत पोर्टलवर परीक्षा फॉर्म उघडा.
- सर्व माहिती भरून पेमेंट टप्प्यावर जा.
- पात्र असल्यास ‘Zero Challan’ / ‘झिरो चलन’ पर्याय निवडा.
- अर्ज सादर करा आणि पोहोच-पावती (Acknowledgement) जतन करून ठेवा.
प्रत्येक विद्यापीठाने या सवलतीबद्दल विद्यार्थ्यांना माहिती देणारे परिपत्रक काढण्याचे आदेशही विभागाने दिले आहेत, जेणेकरून एकही पात्र विद्यार्थी माहितीअभावी लाभापासून वंचित राहू नये.
फी आधीच भरली असेल तर काय?
माफीचा निर्णय जाहीर होण्यापूर्वी ज्यांनी परीक्षा फी भरली, त्यांनी काळजी करण्याची गरज नाही. अशा सर्व पात्र विद्यार्थ्यांना भरलेली रक्कम परत मिळणार आहे. त्यासाठी विद्यापीठांना परतावा प्रक्रिया सुरू करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
याचे ठळक उदाहरण म्हणजे मुंबई विद्यापीठ — तिथे सुमारे ₹३.५ कोटींचा परतावा पात्र विद्यार्थ्यांना देण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे. इतर विद्यापीठांकडूनही अशाच पद्धतीने परतावे वाटप केले जातील.
मंत्री चंद्रकांत पाटील काय म्हणाले?
उच्च व तंत्र शिक्षण मंत्री चंद्रकांत पाटील यांनी म्हटले आहे की, दुष्काळग्रस्त कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांना शिक्षण सुरू ठेवण्यासाठी आणखी आर्थिक अडचणी येऊ नयेत, हा या निर्णयाचा मुख्य उद्देश आहे. फी माफीची अंमलबजावणी सर्व विद्यापीठांमध्ये नीट होत आहे की नाही, यावर विभाग लक्ष ठेवून असल्याचेही त्यांनी सांगितले.
अडचण आली तर काय करावे?
झिरो चलन पर्याय मिळत नसेल, फॉर्ममध्ये तांत्रिक अडचण येत असेल किंवा महाविद्यालय फी मागत असेल, तर विद्यार्थ्यांनी आपल्या विद्यापीठाच्या नोडल अधिकाऱ्यांशी किंवा हेल्पलाइनशी संपर्क साधावा, असे विभागाने सांगितले आहे. प्रत्येक विद्यापीठाला या सवलतीची माहिती विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.
महत्वाच्या तारखा आणि आकडे एका नजरात
- लाभार्थी विद्यार्थी: २,४०,३६५ (२६ शासकीय विद्यापीठे)
- दुष्काळग्रस्त तालुके: ३०५ (२५ सप्टेंबर २०२६ च्या शासन निर्णयाने २६५ वरून वाढ)
- परीक्षा फॉर्मची शेवटची तारीख: ३० ऑक्टोबर २०२६
- अपेक्षित लाभार्थी: ५ लाखांहून अधिक
- निर्देश देणारा विभाग: उच्च व तंत्र शिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन
- तालुका यादीचा शासन निर्णय: मदत व पुनर्वसन विभाग, २५ सप्टेंबर २०२६
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. परीक्षा फी माफी कोणाला मिळेल?
दुष्काळग्रस्त घोषित केलेल्या ३०५ तालुक्यांतील, राज्यातील २६ शासकीय विद्यापीठांत शिकणाऱ्या पात्र विद्यार्थ्यांना हा लाभ मिळेल.
२. झिरो चलन पर्याय कसा वापरायचा?
ऑनलाइन परीक्षा फॉर्म भरताना पेमेंटच्या टप्प्यावर ‘झिरो चलन’ निवडल्यास फी न भरता अर्ज सादर होतो. अर्जाची पोहोच-पावती नक्की जतन करून ठेवा.
३. मी आधीच परीक्षा फी भरली आहे, मला पैसे परत मिळतील का?
होय. पात्र विद्यार्थ्यांनी आधी भरलेली फी परत केली जाईल. मुंबई विद्यापीठाने सुमारे ₹३.५ कोटींच्या परताव्याची प्रक्रिया आधीच सुरू केली आहे.
४. फॉर्म भरण्याची शेवटची तारीख कोणती?
परीक्षा फॉर्म सादर करण्याची मुदत ३० ऑक्टोबर २०२६ आहे. या तारखेपर्यंत लाभार्थ्यांची संख्या पाच लाखांच्या वर जाण्याचा अंदाज आहे.
५. माझा तालुका दुष्काळग्रस्त यादीत आहे की नाही, हे कसे तपासावे?
मदत व पुनर्वसन विभागाचा २५ सप्टेंबर २०२६ चा शासन निर्णय आणि तुमच्या विद्यापीठाचे परिपत्रक यात ३०५ तालुक्यांची यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. शंका असल्यास महाविद्यालय किंवा विद्यापीठाच्या नोडल अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधा.
६. खासगी विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांना हा लाभ मिळेल का?
सध्याच्या निर्णयात राज्यातील २६ शासकीय विद्यापीठांचा स्पष्ट उल्लेख आहे. खासगी विद्यापीठांबाबत अधिकृत स्पष्टीकरण येणे बाकी आहे — तुमच्या विद्यापीठाच्या परिपत्रकाकडे लक्ष ठेवा.
स्रोत: उच्च व तंत्र शिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन; मदत व पुनर्वसन विभाग शासन निर्णय (२५ सप्टेंबर २०२६); Elets digitalLEARNING.
