Bandhkam Kamgar Pension Yojana ही महाराष्ट्रातील असंघटित क्षेत्रातील लाखो बांधकाम कामगारांसाठी अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे. राज्य शासनाच्या महाराष्ट्र इमारत व इतर बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाने (MahaBOCW) केंद्र सरकारच्या सामाजिक सुरक्षा संहिता २०२० च्या अनुषंगाने आपल्या निवृत्तीवेतन योजनेत मोठा बदल केला आहे. १३ जुलै २०२६ रोजीच्या शासन निर्णयानुसार (GR) वयाची ६० वर्षे पूर्ण केलेल्या पात्र बांधकाम कामगारांना नोंदणीच्या कालावधीनुसार दरवर्षी ६,००० ते १२,००० रुपयांपर्यंत पेन्शन थेट बँक खात्यात मिळणार आहे. या लेखात योजनेची पात्रता, पेन्शनची रक्कम, आवश्यक कागदपत्रे आणि अर्जाची संपूर्ण प्रक्रिया जाणून घेऊया.
योजनेत नेमका काय बदल झाला?
महाराष्ट्र इमारत व इतर बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाने यापूर्वी लागू असलेली जुनी निवृत्तीवेतन योजना रद्द करून नवीन ‘सामाजिक सुरक्षा संहितेनुसार सुधारित योजना’ लागू केली आहे. १३ जुलै २०२६ रोजी मंडळाच्या चार प्रमुख कल्याणकारी योजनांमध्ये सुधारणा करणारे शासन निर्णय जारी करण्यात आले. यामध्ये निवृत्तीवेतन, मृत्यू व दिव्यांग सहाय्य, प्रसूती सहाय्य आणि शैक्षणिक सहाय्य या योजना समाविष्ट आहेत.
या बदलांचा उद्देश आयुष्यभर ऊन-पावसात घाम गाळणाऱ्या कष्टकरी कामगारांना उतारवयात आर्थिक स्थैर्य देणे हा आहे. जिल्हा आणि तालुका पातळीवर या सुधारित योजनांची अंमलबजावणी वेगाने सुरू करण्यात आली आहे, त्यामुळे आधीच मंडळाकडे नोंदणीकृत असलेले कामगार आणि त्यांचे कुटुंबीय या लाभाचा विचार करू शकतात.
यह भी पढ़े:
EPS Pension Hike 2026: ₹१,००० ची किमान पेन्शन अपुरी! संसदीय समितीची शिफारस — आता काय होणार?
कोणाला किती पेन्शन मिळणार? रकमेचे टप्पे
वयाची ६० वर्षे पूर्ण केलेल्या नोंदणीकृत पात्र बांधकाम कामगाराला मंडळाकडील नोंदणीच्या एकूण कालावधीनुसार वार्षिक निवृत्तीवेतन मिळेल:
- १० वर्षे नोंदणी: दरवर्षी ६,००० रुपये पेन्शन
- १५ वर्षे नोंदणी: दरवर्षी ९,००० रुपये पेन्शन
- २० वर्षे किंवा अधिक नोंदणी: दरवर्षी १२,००० रुपये पेन्शन
पेन्शनची रक्कम मंडळाकडून थेट लाभार्थ्याच्या बँक खात्यात डीबीटी (Direct Benefit Transfer) पद्धतीने जमा होते. अर्जाची छाननी झाल्यानंतर मंडळ कामगाराला पेन्शन क्रमांक देते आणि त्यानंतर नियमानुसार पेन्शन सुरू होते. लक्षात ठेवा, ही रक्कम वार्षिक आहे; ती दरवर्षी एकरकमी किंवा मंडळाच्या नियमांनुसार टप्प्याटप्प्याने बँक खात्यात येते.
पात्रतेचे निकष कोणते?
- कामगार हा महाराष्ट्र इमारत व इतर बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाकडे (MahaBOCW) नोंदणीकृत असावा.
- पेन्शन मिळवण्यासाठी कामगाराचे वय ६० वर्षे पूर्ण झालेले असणे अनिवार्य आहे.
- मंडळाकडे सलग किमान १० वर्षे अधिकृत व सक्रिय नोंदणी असावी; त्यानुसारच पेन्शनचा टप्पा ठरतो.
- मंडळाच्या योजनांचा लाभ घेण्यासाठी नोंदणी करतानाच कामगाराने मागील १२ महिन्यांत किमान ९० दिवस बांधकाम काम केल्याचे प्रमाणपत्र दिलेले असावे लागते.
- नोंदणी केलेल्या कामगारांचे वय १८ ते ६० वर्षे या गटात असणे अपेक्षित आहे.
अर्ज करण्याची संपूर्ण प्रक्रिया
- अर्ज मिळवा: मंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून (mahabocw.in) निवृत्तीवेतन योजनेचा अर्ज डाऊनलोड करा किंवा जवळच्या जिल्हा सरकारी कामगार अधिकारी कार्यालयातून अर्ज प्राप्त करा.
- कागदपत्रे जोडा: खाली दिलेली सर्व आवश्यक कागदपत्रे अर्जासोबत जोडा.
- अर्ज सादर करा: भरलेला अर्ज जिल्हा सरकारी कामगार अधिकाऱ्याकडे जमा करा.
- छाननी: मंडळाचे अधिकारी अर्ज आणि नोंदणीचा कालावधी तपासतात.
- पेन्शन क्रमांक: पात्र ठरल्यास कामगाराला पेन्शन क्रमांक दिला जातो.
- डीबीटी पेमेंट: पेन्शनची रक्कम थेट बँक खात्यात जमा होते.
अर्जासाठी लागणारी कागदपत्रे
- आधार कार्ड (ओळख व पत्ता पुरावा)
- बँक खात्याचे पासबुक किंवा रद्द केलेला चेक (डीबीटीसाठी)
- मंडळाकडील नोंदणी प्रमाणपत्र किंवा नोंदणी स्लिप
- वयाचा पुरावा (आधार, जन्म दाखला किंवा शाळेचा दाखला)
- अलीकडील पासपोर्ट आकाराचे फोटो
- मोबाईल क्रमांक (नोंदणीकृत व सक्रिय)
पेन्शनबरोबरचे इतर सुधारित लाभ
याच शासन निर्णयांमध्ये मंडळाने इतर योजनाही वाढवल्या आहेत, ज्या नोंदणीकृत कामगार कुटुंबांसाठी महत्त्वाच्या आहेत:
- मृत्यू सहाय्य: नोंदणीकृत कामगाराचा नैसर्गिक मृत्यू झाल्यास कुटुंबियांना ३.५ लाख रुपये आणि बांधकामस्थळी अपघाती मृत्यू झाल्यास ६.५ लाख रुपये अर्थसाहाय्य मिळते.
- प्रसूती सहाय्य: मंडळाकडे नोंदणीकृत महिला कामगाराला पहिल्या दोन अपत्यांसाठी प्रत्येकी २५,००० रुपये एकरकमी प्रसूती भत्ता मिळतो.
- शैक्षणिक सहाय्य: कामगारांच्या पाल्यांना शिक्षणासाठी आर्थिक मदत; यामध्ये ९ वी उत्तीर्ण केल्यावर २०,००० रुपये आणि ११ वी उत्तीर्ण केल्यावर २५,००० रुपयांचा समावेश आहे. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय व इतर उच्च शिक्षणासाठीही भरीव मदत दिली जाते.
- विवाह सहाय्य: कामगाराच्या पहिल्या विवाहासाठी ३०,००० रुपये सहाय्य आणि कामाच्या ठिकाणी मधल्या जेवणाची सोय सुरू राहणार आहे.
- दोघेही पात्र: कामगार कुटुंबातील पती आणि पत्नी दोघेही नोंदणीकृत बांधकाम कामगार असल्यास दोघांनाही स्वतंत्र लाभ मिळतो.
नोंदणी शुल्क माफ आणि मुदतवाढ
मंडळाने कामगारांसाठी नोंदणी आणि नूतनीकरण शुल्क माफ केले आहे. यापूर्वी नाममात्र नोंदणी शुल्क आणि वार्षिक सदस्यता घेतली जात असे, पण आता कोणतेही शुल्क आकारले जात नाही. तसेच नोंदणी, नूतनीकरण आणि दावा सादर करण्यासाठीची भेटीची तारीख ३१ डिसेंबर २०२६ पर्यंत वाढवण्यात आली आहे. नोंदणी आणि नूतनीकरणासाठी नवीन ९० दिवसांच्या कामाच्या प्रमाणपत्राचा नमुना अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.
लक्षात ठेवायच्या महत्त्वाच्या बाबी
- अर्ज करण्यापूर्वी तुमची मंडळाकडील नोंदणी सक्रिय आणि सलग असल्याची खात्री करा; नोंदणीतील खंडामुळे पेन्शनचा टप्पा कमी होऊ शकतो.
- बँक खाते आधारशी लिंक असावे आणि डीबीटीसाठी सक्रिय असावे, नाहीतर पेन्शन अडकू शकते.
- अर्ज फक्त अधिकृत माध्यमातूनच करा; कोणत्याही दलालाला पैसे देऊ नका. मंडळाची अधिकृत वेबसाइट mahabocw.in आहे.
- ऑक्टोबर २०२६ मध्ये संजय गांधी निराधार आणि श्रावण बाळ योजनांच्या पेन्शन वाटपात MahaDBT पोर्टलवर तांत्रिक अडचणी आल्याच्या बातम्या आल्या आहेत; त्यामुळे पेन्शन जमा न झाल्यास बँक खाते क्रमांक आणि आधार लिंक तपासून जिल्हा कार्यालयात चौकशी करा.
- कागदपत्रांच्या झेरॉक्स प्रती आधीच तयार ठेवा आणि अर्जाची पोच पावती जपून ठेवा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: बांधकाम कामगार पेन्शन योजनेसाठी किमान किती वर्षे नोंदणी हवी?
उत्तर: मंडळाकडे सलग किमान १० वर्षे अधिकृत व सक्रिय नोंदणी असावी. १० वर्षे नोंदणीवर वार्षिक ६,००० रुपये, १५ वर्षांवर ९,००० रुपये आणि २० वर्षे किंवा अधिक नोंदणीवर १२,००० रुपये पेन्शन मिळते.
प्रश्न २: पेन्शन मिळवण्यासाठी वयाची अट काय आहे?
उत्तर: कामगाराचे वय ६० वर्षे पूर्ण झालेले असणे अनिवार्य आहे.
प्रश्न ३: अर्ज कुठे आणि कसा करायचा?
उत्तर: mahabocw.in या अधिकृत संकेतस्थळावरून अर्ज डाऊनलोड करून किंवा जिल्हा सरकारी कामगार अधिकारी कार्यालयातून अर्ज घेऊन, आवश्यक कागदपत्रे जोडून तो जिल्हा सरकारी कामगार अधिकाऱ्याकडे जमा करावा.
प्रश्न ४: नोंदणीसाठी शुल्क आहे का?
उत्तर: नाही. मंडळाने नोंदणी आणि नूतनीकरण शुल्क पूर्णपणे माफ केले आहे.
प्रश्न ५: पेन्शनची रक्कम कशी मिळते?
उत्तर: अर्जाची छाननी झाल्यानंतर मंडळ पेन्शन क्रमांक देते आणि पेन्शनची रक्कम थेट लाभार्थ्याच्या बँक खात्यात डीबीटीद्वारे जमा होते.
प्रश्न ६: पती-पत्नी दोघेही कामगार असल्यास दोघांना लाभ मिळतो का?
उत्तर: होय. दोघेही मंडळाकडे नोंदणीकृत बांधकाम कामगार असल्यास प्रत्येकाला स्वतंत्र लाभ मिळतो.
