Rotavator Subsidy Maharashtra अंतर्गत महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना रोटाव्हेटर खरेदीवर ५० टक्क्यांपर्यंत अनुदान मिळते. रब्बी हंगामाची पेरणी जवळ आली असून, शेत तयार करण्यासाठी रोटाव्हेटर हे आज सर्वांत जास्त वापरले जाणारे यंत्र आहे. ट्रॅक्टरच्या मागे जोडलेला रोटाव्हेटर एकाच फेरीत जमीन भुसभुशीत करतो आणि ढेकळे फोडतो, त्यामुळे पेरणी लवकर होते आणि मजुरी वाचते. केंद्र सरकारच्या कृषी यांत्रिकीकरण उपअभियानाअंतर्गत (SMAM) हे अनुदान महाराष्ट्रात महाडीबीटी पोर्टलवरून दिले जाते.
रोटाव्हेटर म्हणजे काय आणि रब्बी हंगामात तो का महत्त्वाचा?
रोटाव्हेटर हे फिरत्या ब्लेडचे यंत्र असून, ते ट्रॅक्टरच्या पॉवर टेक-ऑफ (पीटीओ) शाफ्टने चालते. पारंपरिक नांगरणीपेक्षा रोटाव्हेटरने जमीन अधिक बारीक आणि एकसमान तयार होते.
रब्बी हंगामात खरीप पिकाची कापणी झाली की लगेच पेरणी करावी लागते, त्यामुळे शेत तयार करण्यासाठी वेळ खूप कमी असतो. अशा वेळी रोटाव्हेटरने शेत दोन-तीन दिवसांत तयार होते, तर नांगर आणि कुळवाने तेच काम एक आठवड्याहून अधिक काळ घेऊ शकते.
यह भी पढ़े:
खरीप पीक विमा २०२६: अर्जाची शेवटची तारीख १५ नोव्हेंबर! १ रुपयात विमा भरण्याची शेवटची संधी
रोटाव्हेटरचे आणखी एक मोठे फायदे म्हणजे तो पिकाचे अवशेष जमिनीत मिसळतो. त्यामुळे मातीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढतात आणि पुढील पिकाला खताचा फायदा होतो. रोटाव्हेटरने तयार केलेल्या शेतात पाणी समान पसरते आणि बियाणे एकसारख्या खोलीवर पडते, त्यामुळे उगवण एकसमान होते. लहान शेतकऱ्यांसाठी भाड्याने रोटाव्हेटर घेणे महाग पडते, म्हणून स्वतःचे यंत्र असणे दीर्घकाळ फायदेशीर ठरते.
रोटाव्हेटरवर किती अनुदान मिळते?
कृषी यांत्रिकीकरण उपअभियान (SMAM) आता प्रधानमंत्री राष्ट्रीय कृषी विकास योजनेचा (PM-RKVY) भाग असून, त्याचा खर्च केंद्र आणि राज्य सरकार ६०:४० या प्रमाणात उचलतात. महाराष्ट्रात अर्ज महाडीबीटी पोर्टलवरून करावा लागतो.
- अनुसूचित जाती-जमाती, महिला, अल्पभूधारक आणि अत्यल्पभूधारक शेतकरी: यंत्राच्या किमतीच्या ५० टक्के अनुदान.
- इतर सर्व शेतकरी: यंत्राच्या किमतीच्या ४० टक्के अनुदान.
- अंदाजे किंमत: रोटाव्हेटर आणि सीड ड्रिलसारख्या यंत्रांची अंदाजे किंमत आकारानुसार साधारण ₹१८,००० ते ₹३२,००० च्या दरम्यान दर्शवली जाते; मात्र प्रत्यक्ष मान्य रक्कम निवडलेल्या यंत्राच्या आकारावर आणि महाडीबीटी पोर्टलवर दिसणाऱ्या मान्य किमतीवर अवलंबून असते.
- बाजारभाव: बाजारात ५ फूट रोटाव्हेटरची किंमत साधारण ₹१,०८,००० पासून, तर ७-८ फूट रोटाव्हेटरची किंमत ₹१,३०,००० पर्यंत असते. त्यामुळे ५० टक्के अनुदान मिळाल्यास शेतकऱ्याचा निम्मा खर्च वाचतो.
अनुदानाची नेमकी रक्कम अर्ज करताना पोर्टलवर निवडलेल्या यंत्रासमोर दिसते. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी पोर्टलवरील मान्य किंमत आणि अनुदानाची रक्कम नक्की तपासा; दलाल किंवा दुकानदार सांगेल त्या रकमेवर विश्वास ठेवू नका.
रोटाव्हेटर अनुदानासाठी कोण पात्र आहे?
महाराष्ट्रातील स्वतःच्या नावावर शेती असलेला कोणताही शेतकरी या अनुदानासाठी अर्ज करू शकतो. मात्र, काही अटी पूर्ण कराव्या लागतात:
- अर्जदाराच्या नावावर ७/१२ उतारा असावा. भाडेपट्ट्याने शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी भाडेकराराची कागदपत्रे जोडावी.
- आधार कार्ड बँक खात्याशी जोडलेले असावे; अनुदान थेट खात्यात (डीबीटी) जमा होते.
- प्रवर्गाचा लाभ घ्यायचा असेल तर त्याचे प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.
- ट्रॅक्टरच्या अश्वशक्तीनुसार (एचपी) यंत्र निवडावे.
- यापूर्वी याच यंत्रावर अनुदान घेतले असेल, तर पुन्हा अर्ज करण्यापूर्वी महाडीबीटी पोर्टलवरील नियम तपासा.
महाडीबीटीवर अर्ज कसा करावा?
अर्ज ऑनलाइन आहे; पायऱ्या खालीलप्रमाणे आहेत:
- पायरी १: महाडीबीटी पोर्टलवर (mahadbt.maharashtra.gov.in) जा आणि शेतकरी योजनांसाठी नोंदणी करा किंवा आधीचे खाते असल्यास लॉगिन करा.
- पायरी २: शेतकरी योजना विभागात ‘कृषी यांत्रिकीकरण (SMAM)’ हा घटक निवडा.
- पायरी ३: यंत्रांच्या यादीतून ‘रोटाव्हेटर’ निवडा आणि तुमच्या ट्रॅक्टरच्या एचपीनुसार योग्य आकार (५ फूट, ६ फूट, ७ फूट किंवा ८ फूट) निवडा.
- पायरी ४: आधार कार्ड, ७/१२ उतारा, बँक पासबुक आणि जात प्रमाणपत्र (लागू असल्यास) अपलोड करा.
- पायरी ५: पूर्वसंमती (प्री-सँक्शन) मिळाल्याची खात्री करा. पूर्वसंमती मिळाल्याशिवाय यंत्र खरेदी करू नका.
- पायरी ६: पूर्वसंमतीनंतर अधिकृत विक्रेत्याकडून यंत्र खरेदी करा, बिल आणि छायाचित्रे पोर्टलवर अपलोड करा.
- पायरी ७: पडताळणीनंतर अनुदानाची रक्कम थेट बँक खात्यात जमा होते.
२०२५-२६ पासून बहुतेक योजनांमध्ये लॉटरीऐवजी ‘आधी अर्ज करणाऱ्यास प्राधान्य’ पद्धत लागू आहे. निधी संपला की पोर्टल आपोआप बंद होते, त्यामुळे खिडकी उघडताच लवकर अर्ज करा.
खरेदीपूर्वी या चुका टाळा
अर्ज करताना या सामान्य चुका टाळा:
- पूर्वसंमतीशिवाय खरेदी: पूर्वसंमतीपूर्वी खरेदी केली तर अनुदान मिळत नाही — आधी संमती, मगच खरेदी.
- अधिकृत विक्रेत्याकडून खरेदी नाही: केवळ SMAM अंतर्गत सूचीबद्ध (एम्पॅनेल्ड) विक्रेत्याकडूनच यंत्र खरेदी करा. इतर दुकानातून घेतलेले यंत्र अनुदानासाठी पात्र ठरत नाही.
- चुकीचा आकार निवडणे: ट्रॅक्टरच्या एचपीनुसारच रोटाव्हेटरचा आकार निवडा. लहान ट्रॅक्टरवर मोठा रोटाव्हेटर लावला तर यंत्र खराब होते आणि इंधन जास्त लागते.
- कागदपत्रांतील चुका: नाव, आधार क्रमांक आणि बँक खाते क्रमांक बरोबर आहेत का, हे अर्ज सादर करण्यापूर्वी दोनदा तपासा.
- दलालांना पैसे देणे: अर्जाची प्रक्रिया मोफत आहे. कोणी पैसे मागत असेल तर तालुका कृषी कार्यालयाकडे तक्रार करा.
रोटाव्हेटर निवडताना काय पाहावे?
रोटाव्हेटर निवडताना ट्रॅक्टरची अश्वशक्ती सर्वांत महत्त्वाची असते. साधारणपणे ३५ अश्वशक्तीच्या ट्रॅक्टरसाठी ५-६ फूट रोटाव्हेटर योग्य असतो, तर ४५ अश्वशक्तीपेक्षा जास्त ट्रॅक्टरसाठी ७-८ फूट रोटाव्हेटर वापरता येतो. ब्लेडची गुणवत्ता, गिअरबॉक्सची हमी आणि सुट्या भागांची उपलब्धता तपासा.
रब्बी हंगामाची पेरणी सुरू होण्यापूर्वीच अर्ज आणि खरेदी पूर्ण करा, म्हणजे पेरणीच्या वेळी यंत्र हाताशी असेल. त्यामुळे आजच महाडीबीटी पोर्टलवर अर्जाची स्थिती तपासा आणि रोटाव्हेटर अनुदानाचा लाभ घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
१. रोटाव्हेटरवर किती टक्के अनुदान मिळते?
प्राधान्य प्रवर्गातील शेतकऱ्यांना ५० टक्के, तर इतरांना ४० टक्के अनुदान मिळते. नेमकी रक्कम महाडीबीटी पोर्टलवर दिसते.
२. रोटाव्हेटर अनुदानासाठी अर्ज कुठे करावा?
अर्ज महाडीबीटी पोर्टलवर (mahadbt.maharashtra.gov.in) ऑनलाइन करावा. शेतकरी योजना विभागात कृषी यांत्रिकीकरण (SMAM) घटक निवडून रोटाव्हेटरसाठी अर्ज करता येतो.
३. पूर्वसंमतीशिवाय रोटाव्हेटर खरेदी केला तर अनुदान मिळेल का?
नाही. पूर्वसंमती मिळण्यापूर्वी खरेदी केलेले यंत्र अनुदानासाठी पात्र ठरत नाही. आधी पूर्वसंमती घ्या, मगच खरेदी करा.
४. रोटाव्हेटर अनुदानासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?
आधार कार्ड, ७/१२ उतारा, बँक पासबुक, जात प्रमाणपत्र (लागू असल्यास) आणि अधिकृत विक्रेत्याचे कोटेशन लागते.
५. लॉटरी पद्धत आहे का?
नाही. २०२५-२६ पासून बहुतेक योजनांमध्ये लॉटरीऐवजी ‘आधी अर्ज करणाऱ्यास प्राधान्य’ पद्धत लागू आहे. त्यामुळे लवकर अर्ज करणे महत्त्वाचे आहे.
६. ट्रॅक्टर नसलेल्या शेतकऱ्याला रोटाव्हेटर अनुदान मिळेल का?
रोटाव्हेटर ट्रॅक्टरच्या मागे जोडून चालतो, त्यामुळे ट्रॅक्टर असणे आवश्यक आहे. ट्रॅक्टर नसेल तर कस्टम हायरिंग सेंटरकडून भाड्याने यंत्र घेता येते.
स्रोत: कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय, कृषी यांत्रिकीकरण उपअभियान (SMAM) मार्गदर्शक तत्त्वे; महाराष्ट्र शासन, महाडीबीटी शेतकरी पोर्टल (mahadbt.maharashtra.gov.in).
