PMFBY Post Harvest Loss Cover बद्दल बहुतेक शेतकऱ्यांना माहीत नाही की, कापणी झाल्यानंतरही प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेत (PMFBY) पिकाला विमा कवच मिळते. शेतात कापणी केलेले पीक “कापून वाळत घातलेल्या” (cut & spread) स्थितीत ठेवले असताना अवकाळी पाऊस, गारपीट किंवा वादळी पावसामुळे नुकसान झाले, तर १४ दिवसांच्या आत दावा करता येतो आणि भरपाई मिळते. खरिपाच्या काढण्या सुरू असलेल्या काळात ही माहिती प्रत्येक विमाधारक शेतकऱ्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
कापणीनंतरचा विमा कवच नेमका काय आहे?
प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेच्या अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार (Operational Guidelines), PMFBY मध्ये फक्त पेरणीपासून कापणीपर्यंतच नव्हे, तर कापणीनंतरही विशिष्ट परिस्थितीत विमा कवच दिले जाते. कापणी केल्यानंतर पीक शेतात “कापून वाळत घातलेल्या” (cut & spread) अवस्थेत ठेवले जाते — उदाहरणार्थ धान्य सुकवण्यासाठी पसरवून ठेवलेले सोयाबीन, कापूस, तूर किंवा भात. अशा स्थितीत असलेल्या पिकाला जर वादळ/चक्रीवादळ, चक्रीवादळासारखा मुसळधार पाऊस किंवा अवकाळी पावसामुळे नुकसान झाले, तर विमा कंपनीकडे वैयक्तिक पातळीवर (individual farm basis) दावा करता येतो.
ही तरतूद खास करून खरिपाच्या हंगामात उपयोगी पडते, कारण काढणीच्या काळात महाराष्ट्रात अनेकदा परतीच्या पावसाचा किंवा वादळी पावसाचा धोका असतो. पीक शेतात सुकत असताना अचानक आलेल्या मुसळधार पावसाने भिजले, तर शेतकऱ्याचे संपूर्ण हंगामाचे कष्ट वाया जाण्याची भीती असते. अशा वेळी PMFBY चा हा कवच शेतकऱ्याला आर्थिक सुरक्षा देतो.
१४ दिवसांचा नियम — सर्वात महत्त्वाची अट
कापणीनंतरच्या नुकसानभरपाईसाठी सर्वात महत्त्वाची अट म्हणजे १४ दिवसांची मर्यादा. कापणी झाल्याच्या तारखेपासून जास्तीत जास्त १४ दिवसांपर्यंतच हे कवच लागू होते. म्हणजेच:
- कापणी झाल्यानंतर १४ दिवसांच्या आत नुकसान झाले असेल, तरच दावा करता येतो.
- पीक शेतात “कापून वाळत घातलेल्या” स्थितीत असणे आवश्यक आहे — म्हणजे कापलेले पण अजून मळणी/थ्रेशिंग न झालेले पीक.
- १४ दिवसांनंतर झालेले नुकसान या कवचाखाली येत नाही.
दुसरी महत्त्वाची अट म्हणजे पीक शेतातच असणे. जर शेतकऱ्याने कापणी केलेले पीक गोळा करून ढीग करून ठेवले असेल (bundled and heaped at a place before threshing), तर त्या स्थितीतील नुकसान या कवचाखाली येत नाही. त्यामुळे काढणी झाल्यावर पीक शेतात सुकत असतानाच धोका असल्यास त्वरित कारवाई करणे गरजेचे आहे.
कोणत्या आपत्तींवर भरपाई मिळते?
कापणीनंतरच्या नुकसानभरपाईसाठी फक्त विशिष्ट आपत्तीच कवचाखाली येतात:
- चक्रीवादळ व चक्रीवादळासारखा पाऊस: वादळामुळे शेतात सुकत असलेल्या पिकाचे नुकसान झाले तर दावा करता येतो.
- अवकाळी पाऊस: अनपेक्षित वेळी आलेला मुसळधार पाऊस ज्यामुळे सुकत असलेले पीक भिजले किंवा खराब झाले.
- गारपीट: स्थानिक आपत्ती (localised calamity) म्हणून PMFBY मध्ये समाविष्ट आहे.
वैयक्तिक शेतपातळीवर मूल्यांकन — मोठा फायदा
PMFBY मधील बहुतेक दावे “क्षेत्र पातळीवर” (area basis) ठरवले जातात — म्हणजे संपूर्ण गाव किंवा विमा युनिटच्या सरासरी उत्पन्नावरून भरपाई ठरते. पण कापणीनंतरचे नुकसान आणि स्थानिक आपत्ती (गारपीट, भूस्खलन, पूर) यांचे मूल्यांकन वैयक्तिक शेतपातळीवर (individual farm basis) केले जाते.
याचा अर्थ असा की, तुमच्या शेतातच नुकसान झाले असेल आणि शेजारच्या शेतात झाले नसेल, तरी तुम्हाला तुमच्या नुकसानीची भरपाई मिळू शकते. विमा कंपनीचा सर्व्हेअर तुमच्या शेतात येऊन प्रत्यक्ष नुकसानीचे पंचनामे करतो आणि त्यावरून दावा ठरतो. त्यामुळे ही तरतूद शेतकऱ्यासाठी खूपच फायदेशीर आहे.
दावा कसा करावा — ७२ तासांचा नियम
नुकसान झाल्यानंतर ७२ तासांच्या आत विमा कंपनीला कळवणे बंधनकारक आहे. मार्ग:
यह भी पढ़े:
Maharashtra Drought Relief Diwali Aid 2026: ₹५,००० मदत + १०० टन धान्य वाटप सुरू! शिंदेंची मोठी घोषणा
- क्रॉप इन्शुरन्स अॅप: “Crop Insurance App” मोबाईल अॅपवरून नुकसानाची तक्रार नोंदवा. जीपीएस लोकेशनसह शेताचे फोटो अपलोड करा.
- टोल-फ्री क्रमांक: PMFBY च्या टोल-फ्री क्रमांक 14447 वर कॉल करून तक्रार नोंदवता येते.
- विमा कंपनी/बँक: ज्या विमा कंपनीकडे पॉलिसी आहे, तिच्या स्थानिक कार्यालयात किंवा ज्या बँकेतून हप्ता भरला तिथेही तक्रार करता येते.
- कृषी विभाग: तालुका कृषी अधिकारी किंवा तलाठी यांच्यामार्फतही नुकसानाची माहिती देता येते.
तक्रार नोंदवल्यानंतर विमा कंपनी ७२ तासांच्या आत सर्व्हेअर पाठवते. सर्व्हेअर शेतात येऊन नुकसानीचे मूल्यांकन करतो. त्यामुळे नुकसान झालेल्या पिकाचे फोटो काढून ठेवा आणि पीक शेतातच तसेच ठेवा — नुकसानीचे पुरावे नष्ट करू नका.
खरीप २०२६: काढणीच्या काळात विशेष काळजी
यंदा महाराष्ट्रात खरिपाच्या काढण्या सुरू आहेत आणि परतीच्या पावसाचा धोका कायम आहे. कापूस, सोयाबीन, तूर यांची काढणी करून पीक शेतात सुकवत असताना अचानक अवकाळी पाऊस आला, तर:
- लगेच नुकसानीचे फोटो काढा (तारीख आणि वेळ दिसेल अशी).
- ७२ तासांच्या आत क्रॉप इन्शुरन्स अॅपवर किंवा 14447 वर तक्रार नोंदवा.
- कापणीची तारीख लक्षात ठेवा — १४ दिवसांच्या आतच नुकसान झालेले असावे.
- पीक “कापून वाळत घातलेल्या” स्थितीतच असावे — ढीग करून ठेवलेले नसावे.
सामान्य चुका टाळा
- उशिरा तक्रार: ७२ तासांनंतर तक्रार केल्यास दावा बाद होऊ शकतो. नुकसान दिसताच तक्रार करा.
- पीक हलवणे: सर्व्हेअर येण्यापूर्वी नुकसान झालेले पीक हलवू नका किंवा विकू नका.
- फोटो न काढणे: नुकसानीचे पुरावे म्हणून फोटो आणि व्हिडिओ अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
- कापणीची तारीख विसरणे: १४ दिवसांची मर्यादा कापणीच्या तारखेपासून मोजली जाते, त्यामुळे तारीख नोंदवून ठेवा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: कापणीनंतरच्या नुकसानासाठी भरपाई किती मिळते?
उत्तर: भरपाई विमा रकमेच्या प्रमाणात आणि प्रत्यक्ष नुकसानीच्या टक्केवारीनुसार सर्व्हेअरच्या अहवालावरून ठरते. उशिरा पैसे आल्यास विमा कंपनीला १२% व्याज देण्याचा नियम आहे.
प्रश्न २: गारपीटमुळे कापणी झालेल्या पिकाचे नुकसान झाले तर दावा करता येतो का?
उत्तर: होय. गारपीट ही स्थानिक आपत्ती (localised calamity) म्हणून PMFBY मध्ये समाविष्ट आहे आणि वैयक्तिक शेतपातळीवर दावा करता येतो. ७२ तासांच्या आत तक्रार नोंदवणे आवश्यक आहे.
प्रश्न ३: पीक गोदामात ठेवले असताना पावसाने नुकसान झाले तर भरपाई मिळते का?
उत्तर: नाही. PMFBY चे कापणीनंतरचे कवच फक्त शेतात “कापून वाळत घातलेल्या” स्थितीतील पिकासाठी आहे. गोदाम, साठवणूक किंवा वाहतुकीतील नुकसान या योजनेत कव्हर होत नाही.
प्रश्न ४: दावा करण्यासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?
उत्तर: पीक विमा पॉलिसी/नावनोंदणी तपशील, ७/१२ उतारा, आधार कार्ड, बँक खाते तपशील आणि नुकसानीचे फोटो. अॅपवरून तक्रार करताना जीपीएस फोटो अपलोड करावे लागतात.
प्रश्न ५: रब्बी हंगामासाठी पीक विमा नावनोंदणीची शेवटची तारीख कोणती?
उत्तर: रब्बी २०२६-२७ हंगामासाठी PMFBY नावनोंदणीची शेवटची तारीख ३१ डिसेंबर २०२६ आहे. शेतकरी बँक, CSC केंद्र किंवा pmfby.gov.in पोर्टलवरून नावनोंदणी करू शकतात. रब्बी पिकांसाठी शेतकऱ्याचा हप्ता फक्त १.५% आहे.
प्रश्न ६: दावा नाकारला गेल्यास तक्रार कुठे करावी?
उत्तर: प्रथम विमा कंपनीच्या तक्रार निवारण कक्षाकडे, त्यानंतर जिल्हा तक्रार निवारण समितीकडे (District Grievance Redressal Committee) तक्रार करता येते. तसेच PMFBY टोल-फ्री 14447 वरही तक्रार नोंदवता येते.
स्रोत: प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वे (Operational Guidelines) आणि PIB प्रकाशन. शेतकऱ्यांनी अधिकृत माहितीसाठी pmfby.gov.in किंवा टोल-फ्री 14447 वर संपर्क साधावा.
