PMFBY Post Harvest Claim अंतर्गत कापणीनंतरही शेतकऱ्याला पीक विम्याची भरपाई मिळू शकते, हे अनेक शेतकऱ्यांना माहीतच नसते. खरिपाची कापणी सुरू असताना अवकाळी पाऊस, गारपीट किंवा चक्रीवादळाने शेतात वाळत घातलेले पीक भिजले, तर ते नुकसानही प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेत (PMFBY) भरून मिळते — पण दोन अटींवर: कापणीनंतर जास्तीत जास्त १४ दिवसांच्या आत नुकसान झालेले असावे आणि ७२ तासांच्या आत तक्रार नोंदवलेली असावी.
कापणीनंतरचे नुकसान म्हणजे नेमके काय?
पीक कापल्यानंतर ते घरात नेले जात नाही. धान्य किंवा कडबा शेतातच काही दिवस पसरून वाळवला जातो. योजनेच्या भाषेत याला ‘कट अँड स्प्रेड’ स्थिती म्हणतात. याच अवस्थेत चक्रीवादळ, अवकाळी पाऊस किंवा गारपीट झाली आणि पीक भिजून, सडून किंवा वाहून गेले, तर त्याला कापणीनंतरचे नुकसान म्हणतात. या नुकसानीचे मूल्यांकन गावाच्या सरासरी उत्पादनावरून नव्हे, तर त्या शेतकऱ्याच्या शेताच्या प्रत्यक्ष पाहणीवरून केले जाते.
कोणत्या आपत्तींवर भरपाई मिळते, कोणत्यावर नाही?
कापणीनंतरच्या कवचाखाली फक्त ठराविक नैसर्गिक आपत्ती येतात: चक्रीवादळ, अवकाळी पाऊस आणि गारपीट. या आपत्तींमुळे शेतात वाळत असलेले पीक भिजणे, सडणे किंवा वाहून जाणे अपेक्षित आहे. मात्र गंजी किंवा ढीग लावून ठेवल्यानंतर झालेले नुकसान यात येत नाही. कापणीनंतर १४ दिवस उलटून गेल्यानंतर झालेले नुकसानही यात येत नाही. तसेच चोरी, मुद्दाम केलेले नुकसान किंवा जनावरांनी खाल्लेले पीक याला भरपाई मिळत नाही.
यह भी पढ़े:
खरीप पीक विमा २०२६: अर्जाची शेवटची तारीख १५ नोव्हेंबर! १ रुपयात विमा भरण्याची शेवटची संधी
१४ दिवसांचा नियम आणि पात्रता
१४ दिवसांचा नियम हा या दाव्याचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग आहे. कापणीच्या दिवसापासून मोजून १४ दिवसांच्या आत नुकसान झाले, तरच दावा ग्राह्य धरला जातो. पंधराव्या दिवशी पाऊस पडून पीक भिजले, तर भरपाई मिळत नाही. त्यामुळे कापणीची तारीख लक्षात ठेवणे आणि पीक लवकर सुरक्षित ठिकाणी नेणे हिताचे आहे. पात्रतेसाठी शेतकरी त्या हंगामात विमाकृत असावा — नोंदणी केलेली आणि हप्ता भरलेला असावा — आणि ते पीक राज्य शासनाने त्या हंगामासाठी अधिसूचित केलेले असावे. कर्जदार शेतकऱ्यांची नोंदणी बँकेमार्फत होते, तर बिगर कर्जदार शेतकरी बँक, सीएससी केंद्र किंवा pmfby.gov.in वरून नोंदणी करतात.
दावा करण्याची प्रक्रिया — पायरी पायरीने
नुकसान झाल्यानंतर वेळ वाया घालवू नका. दावा करण्याच्या पायऱ्या अशा आहेत:
- पायरी १ — ७२ तासांत तक्रार नोंदवा: नुकसान झाल्यापासून ७२ तासांच्या आत तक्रार करणे बंधनकारक आहे. उशीर झाला तर दावा फेटाळला जाऊ शकतो.
- पायरी २ — माध्यम निवडा: क्रॉप इन्शुरन्स अॅप, कृषी रक्षक पोर्टल, टोल फ्री क्रमांक १४४४७, बँक शाखा, कृषी अधिकारी किंवा विमा कंपनीचे प्रतिनिधी — यापैकी कोणत्याही माध्यमातून तक्रार करता येते.
- पायरी ३ — फोटो आणि माहिती द्या: नुकसानीचे जिओटॅग असलेले फोटो, पीक, गट क्रमांक, कापणीची तारीख आणि नुकसानाची तारीख द्या.
- पायरी ४ — पाहणी होईल: तक्रार मिळाल्यानंतर विमा कंपनी ४८ तासांच्या आत सर्वेक्षक नेमते. जिल्हा स्तरीय संयुक्त समितीच्या (DLJC) देखरेखीखाली शेताची प्रत्यक्ष पाहणी होते.
- पायरी ५ — भरपाई थेट खात्यात: पाहणी अहवाल मिळाल्यानंतर १५ दिवसांच्या आत भरपाई मंजूर होऊन रक्कम शेतकऱ्याच्या आधार संलग्न बँक खात्यात थेट जमा होते.
भरपाई किती मिळते आणि कागदपत्रे कोणती?
भरपाईची रक्कम नुकसानीच्या प्रमाणावर आणि त्या पिकाच्या विमा रकमेवर अवलंबून असते. पाहणीत नुकसानीची टक्केवारी ठरवली जाते आणि त्याप्रमाणात विमा रकमेचा भाग दिला जातो. उदाहरणार्थ, विमा रक्कम हेक्टरी ५०,००० रुपये असेल आणि ४० टक्के नुकसान नोंदवले गेले, तर साधारण २०,००० रुपये भरपाई अपेक्षित असते. दावा करताना ही कागदपत्रे तयार ठेवा: पीक विमा पावती किंवा पॉलिसी क्रमांक, आधार कार्ड, बँक खात्याचे तपशील, सातबारा उतारा, कापणीची तारीख दर्शवणारा पुरावा आणि नुकसानीचे फोटो. नाव, गट क्रमांक किंवा बँक खाते क्रमांक यामध्ये चूक असेल तर ती लगेच दुरुस्त करून घ्या.
ताजी बातमी: खरिपाच्या पॉलिसी आता शेतकऱ्यांच्या हाती
खरीप २०२६ च्या पीक विमा पॉलिसी शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी केंद्र शासनाची ‘मेरी पॉलिसी मेरे हाथ’ मोहीम सुरू आहे. एसबीआय जनरल इन्शुरन्सने २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जाहीर केले की, महाराष्ट्रासह नऊ राज्यांत पॉलिसी वाटप शिबिरे आणि किसान मेळ्यांमधून पॉलिसी थेट शेतकऱ्यांना दिल्या जात आहेत. त्यामुळे विमाकृत शेतकऱ्यांनी आपली पॉलिसी, पॉलिसी क्रमांक आणि विमा कंपनीचे नाव तपासून ठेवावे — दावा करताना हीच माहिती आधी लागते.
इतर दाव्यांपेक्षा हा दावा वेगळा कसा?
पीक विम्यातील दावे एकमेकांत गोंधळू नयेत. उत्पादनातील तुटीचा दावा हा अधिसूचित क्षेत्राच्या सरासरी उत्पादनावर आधारित असतो. स्थानिक आपत्तीचा दावा वैयक्तिक पाहणीवर आधारित असतो, पण तो उभ्या पिकासाठी असतो. कापणीनंतरचा दावा मात्र फक्त कापलेल्या आणि शेतात वाळत असलेल्या पिकासाठी असतो. चुकीच्या प्रकारात तक्रार केली तर ती फेटाळली जाऊ शकते. तसेच, रब्बी २०२६-२७ ची नोंदणीही सुरू झाली आहे — रब्बी हप्ता फक्त १.५ टक्के असून सर्वसाधारण शेवटची तारीख ३१ डिसेंबर २०२६ आहे. जिल्हानुसार तारीख तपासून घ्या.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
- कापणीची तारीख नोंदवून ठेवा; १४ दिवसांची मोजणी तिथूनच सुरू होते.
- नुकसान दिसताच फोटो काढा आणि ७२ तासांच्या आत तक्रार नोंदवा.
- पीक शेतात जास्त दिवस पसरून ठेवू नका; हवामानाचा अंदाज पाहून लवकर सुरक्षित ठिकाणी हलवा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: कापणीनंतर किती दिवसांपर्यंत भरपाई मिळते?
उत्तर: जास्तीत जास्त १४ दिवस. या काळात चक्रीवादळ, अवकाळी पाऊस किंवा गारपीट यामुळे शेतात वाळत असलेल्या पिकाचे नुकसान झाले, तरच दावा करता येतो.
प्रश्न २: नुकसान झाल्यावर किती वेळात तक्रार करावी लागते?
उत्तर: ७२ तासांच्या आत — क्रॉप इन्शुरन्स अॅप, कृषी रक्षक पोर्टल, १४४४७ या क्रमांकावर किंवा बँक व कृषी कार्यालयात.
प्रश्न ३: गंजी लावलेल्या पिकाचे नुकसान झाले तर भरपाई मिळते का?
उत्तर: नाही. हे कवच फक्त शेतात पसरलेल्या (कट अँड स्प्रेड) अवस्थेतील पिकासाठी आहे.
प्रश्न ४: भरपाई किती दिवसांत खात्यात जमा होते?
उत्तर: पाहणी अहवाल मिळाल्यानंतर १५ दिवसांच्या आत रक्कम आधार संलग्न बँक खात्यात थेट जमा होणे अपेक्षित आहे.
प्रश्न ५: विमा नोंदणी केलेली नसेल तर दावा करता येतो का?
उत्तर: नाही. हा दावा फक्त त्या हंगामात विमाकृत शेतकऱ्यांसाठी आहे. रब्बी हंगामासाठी ३१ डिसेंबर २०२६ पूर्वी नोंदणी करून घ्या.
प्रश्न ६: दावा फेटाळला गेला तर काय करावे?
उत्तर: आधी विमा कंपनीकडे कारण विचारा. समाधान न झाल्यास जिल्हा तक्रार निवारण समितीकडे (DGRC) आणि नंतर राज्य समितीकडे (SGRC) अपील करता येते.
स्रोत: केंद्रीय कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाची प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना मार्गदर्शक तत्त्वे आणि pmfby.gov.in हे अधिकृत पोर्टल. अटी जिल्हा व पिकानुसार बदलू शकतात, म्हणून जिल्हा कृषी कार्यालयाकडून अधिसूचना नक्की तपासा.
