Tenant Farmer Crop Insurance: जमीन भाड्याने घेतली तरी पीक विमा मिळतो! भाडेकरू-वाटेकरी शेतकऱ्यांसाठी पात्रता, कागदपत्रे व अर्ज प्रक्रिया
Tenant Farmer Crop Insurance हा प्रश्न महाराष्ट्रातील लाखो भाडेकरू आणि वाटेकरी शेतकऱ्यांच्या मनात असतो. स्वतःची जमीन नाही म्हणून पीक विमा मिळणार नाही, असा अनेकांचा गैरसमज आहे. पण प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेच्या (PMFBY) नियमांनुसार भाडेकरू आणि वाटेकरी शेतकरीही पीक विम्यासाठी पात्र आहेत.
भाडेकरू आणि वाटेकरी शेतकरी म्हणजे कोण?
भाडेकरू शेतकरी म्हणजे दुसऱ्याची जमीन भाड्याने घेऊन स्वतः पीक घेणारा शेतकरी. वाटेकरी शेतकरी म्हणजे ठरलेल्या वाट्यावर पीक घेऊन उत्पादन जमीनमालकासोबत वाटून घेणारा शेतकरी. दोघेही प्रत्यक्ष शेती करतात, खर्च करतात आणि नुकसान झाले तर त्यांनाच फटका बसतो. त्यामुळे विम्याचा लाभ प्रत्यक्ष शेती करणाऱ्याला मिळाला पाहिजे, हा या योजनेचा मूळ उद्देश आहे. अर्जदाराकडे पिकावर विम्यायोग्य हितसंबंध असणे, म्हणजे तो प्रत्यक्ष पीक घेत असल्याचे सिद्ध होणे, ही अट सर्वांत महत्त्वाची आहे.
पीक विम्यासाठी भाडेकरू पात्र का आहेत?
प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेच्या अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये स्पष्टपणे नमूद आहे की अधिसूचित क्षेत्रात अधिसूचित पीक घेणारे सर्व शेतकरी, त्यात वाटेकरी आणि भाडेकरू शेतकऱ्यांचाही समावेश आहे, विम्यासाठी पात्र आहेत. ही योजना २०१६ पासून सुरू आहे.
कोणती पिके आणि कोणते नुकसान कवचाखाली येते?
पीक विमा फक्त त्या पिकांसाठी मिळतो, जे त्या हंगामासाठी आणि त्या जिल्ह्यासाठी अधिसूचित केलेले आहेत. रब्बी हंगामात गहू, हरभरा, ज्वारी, मोहरी, कांदा यांसारखी पिके अधिसूचित असू शकतात, पण जिल्हानिहाय यादी वेगळी असते. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी आपले पीक अधिसूचित आहे का, हे तालुका कृषी कार्यालयातून किंवा pmfby.gov.in वरून तपासावे.
भाडेकरू शेतकऱ्यांसाठी लागणारी कागदपत्रे
अर्ज करताना कागदपत्रे आधी तयार ठेवली, तर अर्ज अडकत नाही. साधारणपणे पुढील कागदपत्रे लागतात:
- आधार कार्ड: अर्जदाराचे नाव आधारवरील नावाशी तंतोतंत जुळले पाहिजे.
- भाडेकरार किंवा वाटेकरी करार: नोंदणीकृत भाडेकरार असणे उत्तम. राज्य शासनाने स्वीकारलेल्या नमुन्यातील करार किंवा प्रमाणपत्रही चालते.
- जमिनीचा पुरावा: ज्या जमिनीवर पीक घेतले आहे, त्या जमिनीचा ७/१२ उतारा किंवा जमीनधारणेचा पुरावा.
- पेरणीचे स्वघोषणापत्र: कोणते पीक, किती क्षेत्रावर पेरले, याचे स्वघोषणापत्र.
- बँक खाते: आधारशी जोडलेले बँक खाते, कारण भरपाई थेट खात्यात जमा होते.
- शेतकरी ओळख क्रमांक: महाराष्ट्रात अॅग्रीस्टॅक अंतर्गत शेतकरी आयडीची माहिती अर्जात मागितली जाते.
लेखी करार नसेल, तर अंदाजावर अर्ज करू नये. तालुका कृषी कार्यालयातून त्या हंगामासाठी कोणते दस्तऐवज स्वीकारले जातात, हे आधी विचारून घ्यावे.
हप्ता किती भरावा लागतो?
रब्बी हंगामातील अन्नधान्य आणि तेलबिया पिकांसाठी शेतकऱ्याचा हप्ता विमा संरक्षित रकमेच्या १.५ टक्के किंवा प्रत्यक्ष दर, यापैकी कमी असतो. नगदी आणि फळबाग पिकांसाठी हा दर ५ टक्क्यांपर्यंत असू शकतो. उर्वरित हप्ता केंद्र आणि राज्य सरकार भरतात. उदाहरण: विमा संरक्षित रक्कम हेक्टरी ५०,००० रुपये असेल, तर रब्बी हप्ता ७५० रुपये होतो. प्रत्यक्ष रक्कम पीक आणि जिल्ह्यानुसार बदलते.
भाडेकरू शेतकऱ्याने अर्ज कसा करावा?
भाडेकरू शेतकरी बिगर-कर्जदार म्हणून अर्ज करू शकतो. कर्जदार शेतकऱ्यांचा विमा अनेकदा बँकेमार्फत होतो, पण भाडेकरू शेतकऱ्याने स्वतः अर्ज करणे अधिक सुरक्षित असते:
- आपले पीक आणि जिल्हा त्या हंगामासाठी अधिसूचित आहे का, हे तपासा.
- भाडेकरार, ७/१२ उतारा, आधार कार्ड, बँक पासबुक आणि पेरणीचे स्वघोषणापत्र तयार ठेवा.
- pmfby.gov.in या अधिकृत पोर्टलवर, फसल बीमा अॅपवर, आपले सरकार सेवा केंद्रात किंवा बँक शाखेत जाऊन अर्ज भरा.
- पीक, क्षेत्र, सर्व्हे क्रमांक आणि बँक खात्याची माहिती कागदपत्रांशी जुळवून भरा.
- हप्ता भरून अर्जाची पावती आणि अर्ज क्रमांक जपून ठेवा. पोर्टलवर अर्जाची स्थिती तपासा.
रब्बी २०२६-२७ साठी नोंदणी १५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू झाली असून सर्वसाधारणपणे ३१ डिसेंबर ही अंतिम तारीख मानली जाते. पण पीक आणि जिल्ह्यानुसार तारीख वेगळी असू शकते, त्यामुळे शेवटच्या दिवसाची वाट न पाहता लवकर अर्ज करावा.
नुकसान झाले तर दावा कसा करावा?
पीक विमा घेतला म्हणजे नुकसान झाले की आपोआप पैसे मिळतात, असे नाही. स्थानिक आपत्ती किंवा कापणीनंतरच्या नुकसानीसाठी ७२ तासांच्या आत तक्रार करणे बंधनकारक आहे. तक्रार फसल बीमा अॅपवर, pmfby.gov.in पोर्टलवर किंवा १४४४७ या टोल-फ्री क्रमांकावर करता येते. भरपाई थेट अर्जदाराच्या बँक खात्यात जमा होते, जमीनमालकाच्या खात्यात नाही.
भाडेकरू शेतकऱ्यांनी टाळावयाच्या ५ चुका
- एकाच जमिनीवर दोन अर्ज: मालक आणि भाडेकरू दोघांनी एकाच पिकासाठी विमा घेतला, तर अर्ज नाकारला जाऊ शकतो.
- जास्त क्षेत्र दाखवणे: प्रत्यक्ष शेतीपेक्षा जास्त क्षेत्र विम्याखाली दाखवू नये.
- नावातील तफावत: आधार, बँक खाते आणि अर्जातील नाव वेगळे असेल, तर अर्ज अडकतो.
- चुकीचे पीक नोंदवणे: पेरलेले पीक आणि अर्जातील पीक वेगळे असेल, तर दावा मिळत नाही.
- उशिरा तक्रार: ७२ तासांनंतर तक्रार केली, तर स्थानिक आपत्तीचा दावा हुकू शकतो.
थोडक्यात, जमीन स्वतःची नसली तरी पीक विम्याचा दरवाजा भाडेकरू शेतकऱ्यांसाठी बंद नाही. योग्य कागदपत्रे, बरोबर माहिती आणि वेळेत अर्ज, या तीन गोष्टी पाळल्या तर संरक्षण मिळू शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: भाड्याने जमीन घेणारा शेतकरी पीक विमा घेऊ शकतो का?
उत्तर: होय. योजनेत वाटेकरी आणि भाडेकरू शेतकरी पात्र आहेत. भाडेकरार आणि जमिनीचा पुरावा सादर करावा लागतो.
प्रश्न २: भाडेकरू शेतकऱ्यासाठी हप्ता किती असतो?
उत्तर: रब्बी अन्नधान्य आणि तेलबिया पिकांसाठी हप्ता विमा संरक्षित रकमेच्या १.५ टक्के किंवा प्रत्यक्ष दर, यापैकी कमी असतो. उर्वरित हप्ता सरकार भरते.
प्रश्न ३: लेखी भाडेकरार नसेल तर अर्ज करता येईल का?
उत्तर: नोंदणीकृत करार असणे उत्तम असते. नसेल, तर तालुका कृषी कार्यालयातून कोणते दस्तऐवज स्वीकारले जातात, हे आधी तपासावे.
प्रश्न ४: नुकसान झाल्यावर भाडेकरू शेतकऱ्याने किती वेळात तक्रार करावी?
उत्तर: स्थानिक आपत्ती आणि कापणीनंतरच्या नुकसानीसाठी ७२ तासांच्या आत तक्रार करावी. तक्रार फसल बीमा अॅप, pmfby.gov.in पोर्टल किंवा १४४४७ क्रमांकावर करता येते.
प्रश्न ५: भरपाई कोणाच्या खात्यात जमा होते?
उत्तर: भरपाई अर्जदार भाडेकरू शेतकऱ्याच्या आधारशी जोडलेल्या बँक खात्यात थेट जमा होते. त्यामुळे अर्जातील बँक खाते अर्जदाराचेच असणे आवश्यक आहे.
प्रश्न ६: रब्बी २०२६-२७ साठी अर्जाची शेवटची तारीख कोणती?
उत्तर: नोंदणी १५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू झाली असून सर्वसाधारणपणे ३१ डिसेंबर ही अंतिम तारीख मानली जाते. पीक आणि जिल्ह्यानुसार तारीख वेगळी असू शकते.
टीप: वरील माहिती प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेच्या अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांवर आणि कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या माहितीवर आधारित आहे. हंगाम, पीक आणि जिल्ह्यानुसार नियम व अंतिम तारखा बदलू शकतात. अर्ज करण्यापूर्वी pmfby.gov.in किंवा तालुका कृषी कार्यालयातून अद्ययावत माहिती तपासावी.
