PMFBY 72 Hour Claim Rule मुळे महाराष्ट्रातील हजारो शेतकऱ्यांचे पीक विम्याचे दावे धोक्यात येऊ शकतात, हे नांदेड जिल्ह्यातील ताज्या अनुभवावरून पुन्हा समोर आले आहे. पीक नुकसान झाल्यावर ७२ तासांच्या आत विमा कंपनीला कळवणे हा प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेचा (PMFBY) सर्वात महत्त्वाचा नियम आहे. ही मुदत चुकली तर विमा असूनही, नुकसान खरे असूनही दावा बाद होऊ शकतो. नांदेडमध्ये गेल्या हंगामात केवळ उशिरा कळवल्यामुळे १,४०० हून अधिक दावे बाद झाल्याचे जिल्हा कृषी अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार १ नोव्हेंबर २०२६ च्या वृत्तात नमूद आहे.
नांदेडमध्ये नेमके काय घडले?
नांदेडमध्ये गारपीट किंवा अवकाळी पावसामुळे नुकसान झालेल्या शेतकऱ्यांना घटनेपासून नेमके ७२ तासांत दावा नोंदवावा लागतो, असे जिल्हा कृषी अधिकारी दत्तात्रय घाडगे यांनी स्पष्ट केले आहे. वृत्तानुसार गेल्या हंगामात १,४०० हून अधिक दावे केवळ उशिरा कळवल्यामुळे बाद झाले — नुकसान खरे होते, विमा होता, पण वेळेवर तक्रार नव्हती म्हणून पैसे मिळाले नाहीत.
७२ तासांचा नियम म्हणजे काय?
योजनेच्या सुधारित कार्यपद्धतीनुसार (Operational Guidelines) स्थानिक नुकसानीची माहिती ७२ तासांच्या आत विमा कंपनी, बँक, कृषी विभाग किंवा पोर्टलवर कळवली पाहिजे. पूर्वी ही मुदत ४८ तास होती. हा नियम वैयक्तिक दाव्यांना लागू होतो — गारपीट, भूस्खलन, पाणी साचणे, वन्यप्राण्यांचा हल्ला, कापणीनंतरचे नुकसान अशा स्थानिक आपत्तींना. मात्र संपूर्ण तालुक्याचे उत्पादन दुष्काळामुळे घटले असेल, तर दावा पीक कापणी प्रयोगाच्या आकडेवारीवरून क्षेत्र-आधारित पद्धतीने ठरतो; त्यासाठी स्वतंत्र तक्रार आवश्यक नसते.
यह भी पढ़े:
खरीप पीक विमा २०२६: अर्जाची शेवटची तारीख १५ नोव्हेंबर! १ रुपयात विमा भरण्याची शेवटची संधी
कोणत्या नुकसानीसाठी ७२ तासांत कळवणे बंधनकारक?
- गारपीट आणि अवकाळी पाऊस: पिके आडवी झाली, दाणे गळाले किंवा झाडे मोडली तर लगेच कळवा.
- पाणी साचणे / भात बुडणे: खरीप २०२६ पासून भात पाण्यात बुडण्याचे (Paddy Inundation) संरक्षण पुन्हा स्थानिक आपत्ती म्हणून सुरू झाले आहे.
- वन्यप्राण्यांचा हल्ला: खरीप २०२६ पासून वन्यप्राण्यांमुळे होणारे नुकसान हे पाचवे अॅड-ऑन संरक्षण म्हणून मान्य झाले आहे.
- कापणीनंतरचे नुकसान: शेतात ठेवलेले कापलेले पीक वादळ किंवा गारपिटीमुळे खराब झाले तर ७२ तासांत कळवा (१४ दिवसांची मर्यादा असते).
दावा नोंदवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया — पायरी पायरीने
पायरी १ — त्याच दिवशी पुरावा जपून ठेवा: नुकसान दिसताच शेतात जाऊन मोबाईलवरून फोटो आणि व्हिडिओ काढा.
पायरी २ — क्रॉप इन्शुरन्स अॅपवर तक्रार नोंदवा: अधिकृत ‘Crop Insurance’ अॅपमध्ये आधार संलग्न मोबाईलने लॉगिन करा, ‘Crop Loss Intimation’ निवडा, अर्ज क्रमांक किंवा KCC तपशील भरा आणि शेतात उभे राहून जिओ-टॅग असलेले दोन फोटो अपलोड करा. मिळालेला दावा संदर्भ क्रमांक (Claim Reference ID) आणि एसएमएस जपून ठेवा.
पायरी ३ — अॅप चालत नसेल तर दुसरा मार्ग वापरा: कृषी रक्षक हेल्पलाईन १४४७ वर फोन करा, विमा कंपनीच्या टोल-फ्री क्रमांकावर कळवा किंवा बँक शाखेत व तालुका कृषी अधिकाऱ्याकडे लेखी माहिती द्या. कोणत्याही एका मार्गाने ७२ तासांत माहिती पोहोचणे महत्त्वाचे आहे. नांदेडच्या वृत्तानुसार, नेटवर्क नसलेल्या गावांत फोन तक्रार किंवा तलाठी कार्यालयात फॉर्म-७ देऊनही तक्रार नोंदवता येते.
पायरी ४ — संयुक्त पंचनामा होईपर्यंत शेत तसेच ठेवा: तक्रारीनंतर कृषी पर्यवेक्षक, विमा कंपनीचा प्रतिनिधी आणि तलाठी यांचे संयुक्त पथक साधारण १० दिवसांत शेताची पाहणी करते. पाहणी होईपर्यंत नुकसान झालेले पीक नांगरून टाकू नका. पथक आले तेव्हा स्वतः किंवा कुटुंबातील कोणीतरी शेतात उपस्थित राहा.
पायरी ५ — दावा स्थिती तपासा: pmfby.gov.in वरील ‘Farmer Corner’ मधून किंवा अॅपवरून अर्ज क्रमांकाने स्थिती तपासा. स्थानिक नुकसानीचे दावे पाहणीनंतर साधारण ३० दिवसांत निकाली काढले जातात; ठरलेल्या तारखेनंतर उशिरा दिलेल्या दाव्यावर विमा कंपनीला वार्षिक १२ टक्के दंडात्मक व्याज द्यावे लागते.
तक्रार नोंदवताना लागणारी माहिती
- पीक विमा अर्ज क्रमांक / पॉलिसी क्रमांक किंवा पावती
- आधार क्रमांक आणि आधार संलग्न मोबाईल क्रमांक
- सातबारा उतारा, नुकसान झालेल्या गट क्रमांकाची माहिती, विमा उतरवलेले पीक आणि क्षेत्र
- बँक खाते तपशील (कर्जदारांसाठी KCC खाते, बिगर-कर्जदारांसाठी बचत खाते)
- शेतात काढलेले जिओ-टॅग फोटो आणि तक्रारीचा संदर्भ क्रमांक
७२ तास उलटले तर काय करावे?
मुदत उलटली म्हणून गप्प बसू नका. उशिरा का होईना, तातडीने तक्रार नोंदवा आणि कारण लेखी नमूद करा — उदा. रस्ता बंद, नेटवर्क नव्हते किंवा आजारपण. तालुका कृषी अधिकारी आणि विमा कंपनीकडेही लेखी तक्रार द्या; दावा फेटाळला गेला तर कृषी रक्षक पोर्टलवर (१४४७) तक्रार करता येते. पण उशिरा तक्रार केल्यावर मंजुरीची शक्यता खूप कमी होते — ‘उद्या करू’ हाच सर्वात धोकादायक विचार आहे.
दावा बाद होऊ नये म्हणून ५ चुका टाळा
- ‘पाऊस थांबल्यावर बघू’ म्हणून वाट पाहू नका — त्याच दिवशी तक्रार करा.
- फक्त तोंडी सांगून थांबू नका — तक्रारीचा संदर्भ क्रमांक/एसएमएस जपून ठेवा.
- ई-पीक पाहणी आणि विमा अर्जातील पीक-गट क्रमांक यात तफावत ठेवू नका.
- पंचनाम्याआधी शेत नांगरू नका किंवा नुकसान झालेले पीक काढून टाकू नका.
- विमा कंपनीचा फोन किंवा पाहणी पथकाची भेट चुकवू नका — संपर्क क्रमांक चालू ठेवा.
रब्बी २०२६-२७ साठीही हीच वेळ महत्त्वाची
रब्बी २०२६-२७ साठी नावनोंदणी सुरू असून बहुतेक राज्यांत अंतिम मुदत ३१ डिसेंबर २०२६ आहे. रब्बी हप्ता फक्त १.५ टक्के असतो, उर्वरित केंद्र-राज्य सरकार भरतात. रब्बीतही हाच ७२ तासांचा नियम लागू होतो, त्यामुळे अॅप आणि हेल्पलाईन क्रमांक आधीच मोबाईलमध्ये जपून ठेवा.
थोडक्यात, नुकसान झाल्यावर ७२ तासांत तक्रार करणे हीच विम्याची गुरुकिल्ली आहे. नांदेडच्या १,४०० शेतकऱ्यांचा अनुभव सांगतो की वेळेवर एक फोन किंवा एक अॅप तक्रार हजारो रुपयांची भरपाई वाचवू शकते. अधिकृत माहितीसाठी pmfby.gov.in आणि हेल्पलाईन १४४७ वापरा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. पीक नुकसान झाल्यावर तक्रार करण्यासाठी किती वेळ मिळतो?
स्थानिक नुकसानीसाठी घटनेपासून ७२ तासांच्या आत विमा कंपनी, बँक, कृषी विभाग किंवा अॅपवर तक्रार नोंदवा.
२. अॅपवर तक्रार करता येत नसेल तर काय करावे?
हेल्पलाईन १४४७ वर फोन करा किंवा बँक, तालुका कृषी अधिकारी, तलाठी कार्यालयात लेखी माहिती द्या.
३. तक्रार नोंदवल्यानंतर शेताची पाहणी कधी होते?
संयुक्त पथक साधारण १० दिवसांत पाहणी करते. पाहणी होईपर्यंत नुकसान झालेले पीक तसेच ठेवा.
४. ७२ तास उलटून गेले तर दावा मिळू शकतो का?
बाद होण्याची शक्यता खूप जास्त असते. तरीही तातडीने तक्रार नोंदवा, कारण लेखी द्या आणि कृषी रक्षक पोर्टलवर (१४४७) तक्रार करा.
५. पीक विम्याची भरपाई खात्यात कधी जमा होते?
स्थानिक दावे पाहणीनंतर साधारण ३० दिवसांत, तर क्षेत्र-आधारित दावे कापणी प्रयोगाची आकडेवारी मिळाल्यावर दोन महिन्यांत निकाली काढले जातात. रक्कम थेट बँक खात्यात (DBT) जमा होते.
