PMFBY post harvest losses claim — खरीप हंगामातील कापणी आता अंतिम टप्प्यात आली आहे. अनेक शेतकऱ्यांनी सोयाबीन, कापूस, भात, तूर यांसारखी पिके कापून शेतातच वाळवण्यासाठी ठेवली आहेत. अशा वेळी अचानक अवकाळी पाऊस, वादळी वारा किंवा चक्रीवादळ आले आणि शेतात ठेवलेले पीक भिजले, तर ते नुकसान भरून मिळते का, हा प्रश्न प्रत्येक शेतकऱ्याला पडतो. याचे उत्तर होय आहे — पण एका महत्त्वाच्या अटीसह. प्रधानमंत्री पीक विमा योजनेत (PMFBY) कापणीनंतरच्या नुकसानीसाठी संरक्षण दिले जाते, मात्र ते फक्त कापणीपासून १४ दिवसांपर्यंतच लागू असते. या लेखात हा १४ दिवसांचा नियम नेमका काय आहे, कोणाला लाभ मिळतो, दावा कसा करावा आणि कोणत्या चुका टाळाव्यात, याची संपूर्ण माहिती दिली आहे.
कापणीनंतरच्या नुकसानीचे संरक्षण म्हणजे काय?
पीक विमा योजनेच्या पॉलिसी वर्डिंग्जनुसार, कापणी केलेले पीक शेतात ‘कट अँड स्प्रेड’ स्थितीत, म्हणजे कापून पसरवून वाळवण्यासाठी ठेवलेले असताना, त्याचे नुकसान झाले तर त्याची भरपाई मिळते. हे संरक्षण फक्त वाळवण्याच्या उद्देशाने शेतात ठेवलेल्या पिकासाठी आहे. पीक घरात, गोदामात किंवा खळ्यावर नेल्यानंतर त्याचे नुकसान झाले, तर ते या कवचाखाली येत नाही.
या कवचाखाली खालील तीन प्रकारच्या धोक्यांमुळे झालेले नुकसान येते:
यह भी पढ़े:
खरीप पीक विमा २०२६: अर्जाची शेवटची तारीख १५ नोव्हेंबर! १ रुपयात विमा भरण्याची शेवटची संधी
- चक्रीवादळ (Cyclone): चक्रीवादळामुळे शेतात ठेवलेले पीक उडून गेले किंवा भिजून खराब झाले.
- चक्रीवादळी पाऊस (Cyclonic rains): वादळासोबत आलेल्या मुसळधार पावसाने पिकाचे नुकसान झाले.
- अवकाळी पाऊस (Unseasonal rains): हंगामाबाहेर अचानक आलेल्या पावसाने वाळवण्यासाठी ठेवलेले पीक भिजले.
१४ दिवसांचा नियम का महत्त्वाचा आहे?
कापणीच्या दिवसापासून मोजून जास्तीत जास्त १४ दिवसांपर्यंतच हे संरक्षण लागू असते. १५ व्या दिवशी किंवा त्यानंतर पाऊस आला आणि पीक भिजले, तर त्याची भरपाई योजनेतून मिळत नाही. कारण १४ दिवसांत पीक वाळवून सुरक्षित ठिकाणी नेणे अपेक्षित असते. त्यामुळे कापणीची तारीख लक्षात ठेवणे आणि १४ दिवसांच्या आत पीक सुरक्षित ठिकाणी हलवणे, हे दोन्ही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
लक्षात ठेवा, हे मूल्यांकन वैयक्तिक शेताच्या आधारे होते. म्हणजे संपूर्ण गावाचे सरासरी उत्पादन पाहून नव्हे, तर तुमच्या शेतातील प्रत्यक्ष नुकसानीचे पंचनामा करून भरपाई ठरते. त्यामुळे नुकसान झाल्याचे पुरावे जपणे खूप महत्त्वाचे ठरते.
कोणाला लाभ मिळतो? पात्रतेच्या अटी
- शेतकऱ्याने संबंधित हंगामासाठी अधिसूचित पिकाचा पीक विमा उतरवलेला असावा आणि हप्ता भरलेला असावा.
- पीक अधिसूचित क्षेत्रात (नोटिफाइड एरिया) घेतलेले असावे आणि ते ‘कट अँड स्प्रेड’ स्थितीत शेतात वाळवण्यासाठी ठेवलेले असावे.
- नुकसान कापणीपासून १४ दिवसांच्या आत झालेले असावे आणि ते वरील तीन धोक्यांपैकी एकामुळे झालेले असावे.
- कर्जदार, बिगर-कर्जदार, भाडेकरू आणि वाटेकरी शेतकरी — ज्यांनी विमा उतरवला आहे, ते सर्व या कवचासाठी पात्र असतात.
- पीक विमा योजनेचे कामकाज भारत सरकारच्या कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या अखत्यारीत चालते आणि राज्यात त्याची अंमलबजावणी कृषी विभागामार्फत होते.
दावा करण्याची पद्धत — पायरी पायरीने
नुकसान झाल्यानंतर वेळ दवडू नका. पीक विम्याच्या सर्व प्रकारच्या दाव्यांसाठी ७२ तासांच्या आत तक्रार नोंदवणे बंधनकारक आहे. पायऱ्या अशा:
- ७२ तासांत तक्रार नोंदवा: क्रॉप इन्शुरन्स अॅपवरून, pmfby.gov.in पोर्टलवरून, टोल-फ्री क्रमांक १४४४७ वरून, बँकेकडून, सीएससी केंद्रातून किंवा विमा कंपनीकडे थेट तक्रार करता येते.
- फोटो आणि पुरावे जपा: भिजलेल्या पिकाचे, शेताचे आणि कापणीच्या ठिकाणाचे जिओ-टॅग असलेले फोटो अॅपवर अपलोड करा. पीक हलवण्यापूर्वी फोटो काढणे सर्वात सुरक्षित असते.
- पंचनाम्याची वाट पहा: तक्रारीनंतर विमा कंपनी सर्वेक्षक नेमते. सर्वेक्षक येईपर्यंत शक्य असल्यास नुकसान झालेले पीक तसेच ठेवा, जेणेकरून मूल्यांकन अचूक होईल.
- कागदपत्रे तयार ठेवा: ७/१२ उतारा, आधार कार्ड, बँक खाते तपशील, विमा पावती किंवा अर्ज क्रमांक आणि ई-पीक पाहणीची नोंद जवळ ठेवा.
- दावा स्थिती तपासा: pmfby.gov.in वरील फार्मर कॉर्नरमध्ये किंवा अॅपवर अर्ज क्रमांकाने दावा स्थिती पाहता येते. मंजूर झालेली रक्कम थेट आधार-लिंक्ड बँक खात्यात (DBT) जमा होते.
खरीप २०२६ च्या पार्श्वभूमीवर हा नियम का महत्त्वाचा?
या वर्षी महाराष्ट्रात अनेक भागांत पावसाने दगा दिला असून राज्यात ३०० हून अधिक तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर झाला आहे. खरीप २०२६ मध्ये महाराष्ट्रातील पीक विमा नोंदणीतही पुन्हा वाढ झाली आहे. अशा परिस्थितीत उभ्या पिकावरील नुकसानाप्रमाणेच कापणीनंतरचे नुकसानही शेतकऱ्यांच्या हातातून उत्पन्न जाण्याचे मोठे कारण ठरू शकते. कापणीच्या वेळी अवकाळी पाऊस आला तर १४ दिवसांचा नियम माहीत असलेला शेतकरी वेळेत दावा करून नुकसान भरून काढू शकतो, तर नियम माहीत नसलेला शेतकरी ही संधी गमावतो.
कोणत्या नुकसानीला भरपाई मिळत नाही?
- कापणीनंतर १४ दिवस उलटल्यानंतर झालेले नुकसान.
- पीक गोदामात, घरात किंवा खळ्यावर नेल्यानंतर झालेले नुकसान.
- शेतकऱ्याच्या स्वतःच्या निष्काळजीपणामुळे किंवा टाळता येण्याजोग्या कारणामुळे झालेले नुकसान.
- विमा न उतरवलेल्या पिकाचे किंवा हंगामाचे नुकसान.
- ७२ तासांत तक्रार न नोंदवल्यास दावा अडकण्याची किंवा फेटाळण्याची शक्यता वाढते.
पैसे उशिरा मिळाले तर काय करावे?
नियमानुसार मंजूर दावा वेळेत न मिळाल्यास विमा कंपनीवर वार्षिक १२ टक्के दराने दंड व्याज लागू होते. तरीही पैसे न आल्यास प्रथम कृषी रक्षक पोर्टल किंवा १४४४७ क्रमांकावर तक्रार नोंदवा. त्यानंतर तालुका कृषी अधिकारी किंवा जिल्हा कृषी अधिकारी यांच्याकडे, मग जिल्हा तक्रार निवारण समितीकडे (DGRC) आणि गरज पडल्यास राज्य तक्रार निवारण समितीकडे (SGRC) दाद मागता येते. प्रत्येक तक्रारीचा क्रमांक आणि लेखी उत्तर जपून ठेवा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: कापणीनंतरचे संरक्षण किती दिवस असते?
उत्तर: कापणीपासून जास्तीत जास्त १४ दिवस. या काळात शेतात ‘कट अँड स्प्रेड’ स्थितीत ठेवलेले पीक चक्रीवादळ, चक्रीवादळी पाऊस किंवा अवकाळी पावसाने खराब झाले तर भरपाई मिळते.
प्रश्न २: तक्रार किती वेळात करावी लागते?
उत्तर: नुकसान झाल्यापासून ७२ तासांच्या आत. क्रॉप इन्शुरन्स अॅप, pmfby.gov.in, टोल-फ्री १४४४७, बँक किंवा सीएससी केंद्रातून तक्रार करता येते.
प्रश्न ३: हे मूल्यांकन गावाच्या सरासरीने होते का?
उत्तर: नाही. कापणीनंतरचे नुकसान वैयक्तिक शेताच्या प्रत्यक्ष पंचनाम्यावरून ठरते, त्यामुळे फोटो आणि पुरावे महत्त्वाचे असतात.
प्रश्न ४: रब्बी हंगामासाठीही हा नियम लागू आहे का?
उत्तर: होय. हा नियम हंगामनिरपेक्ष आहे; रब्बी पिकांच्या कापणीनंतरही १४ दिवसांचे संरक्षण लागू असते. रब्बी २०२६-२७ साठी पीक विमा नोंदणी ३१ डिसेंबर २०२६ पर्यंत सुरू आहे.
प्रश्न ५: दावा फेटाळला गेला तर काय करावे?
उत्तर: प्रथम १४४४७ वर तक्रार करा, नंतर जिल्हा तक्रार निवारण समिती (DGRC) आणि राज्य समिती (SGRC) यांच्याकडे अपील करता येते. सर्व कागदपत्रे आणि तक्रार क्रमांक जपून ठेवा.
स्रोत: प्रधानमंत्री पीक विमा योजना मार्गदर्शक तत्त्वे व पॉलिसी वर्डिंग्ज, कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार; pmfby.gov.in; कृषी रक्षक हेल्पलाइन १४४४७.
