Khet Bachao Abhiyan — केंद्रीय कृषी मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी आज २२ ऑक्टोबर रोजी हरियाणातील कर्नाल येथून देशभरातील ‘शेत वाचवा अभियान–रब्बी २०२६’ या महामोहिमेची सुरुवात केली. ही मोहीम ३० नोव्हेंबरपर्यंत चालणार असून माती आरोग्य, संतुलित खत वापर, पीक वैविध्यीकरण आणि शाश्वत शेतीला चालना देणे हा तिचा मुख्य उद्देश आहे. या मोहिमेअंतर्गत शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID) तयार करणे, प्रधानमंत्री पीक विमा योजनेची (PMFBY) जागरूकता आणि किसान क्रेडिट कार्ड (KCC) च्या व्याप्ती वाढीवर विशेष भर दिला जाणार आहे.
शेत वाचवा मोहीम म्हणजे काय? ठळक मुद्दे एका नजरेत
रब्बी हंगाम २०२६-२७ च्या तोंडावर केंद्र सरकारने ही देशव्यापी मोहीम हाती घेतली आहे. कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार:
- कालावधी: २२ ऑक्टोबर ते ३० नोव्हेंबर २०२६
- उद्घाटन: कर्नाल (हरियाणा) येथून केंद्रीय मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांच्या हस्ते
- लक्ष्य: सुमारे १ कोटी शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचणे
- मनुष्यबळ: ४,१५० पथके — कृषी विज्ञान केंद्रे (KVK) व आत्मा (ATMA) मधील १२,००० हून अधिक शास्त्रज्ञ व कर्मचारी सहभागी
- स्तर: राज्य, जिल्हा, तालुका आणि ग्रामपंचायत पातळीवर जनजागृती कार्यक्रम, शेतकरी परिषदा, किसान चौपाल, प्रशिक्षणे व शेतावरील प्रात्यक्षिके
मोहीमेत शेतकऱ्यांसाठी नेमके काय असणार?
१. माती आरोग्य आणि संतुलित खत वापर
माती परीक्षणाच्या आधारे खतांचा संतुलित वापर, हिरव्या अमोनियासारख्या पर्यायी खतांचा योग्य वापर आणि जैविक उत्पादनांचा प्रोत्साहन — ही मोहीमेची गाभा आहे. सेंद्रिय आणि जैव-आधारित कृषी उत्पादनांचा योग्य वापर, शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण व प्रात्यक्षिकांतून शिकवला जाणार आहे.
२. पीक अवशेष व्यवस्थापन
धान्य कापणीनंतर शिल्लक राहिलेल्या पिकांच्या अवशेषांचे व्यवस्थापन, भातशेतीनंतर पडीक जमिनीचा कार्यक्षम वापर आणि नैसर्गिक शेतीचा प्रचार — हेही मोहीमेचे महत्त्वाचे घटक आहेत. अवशेष जाळण्याऐवजी त्यांचा शेतातच उपयोग करण्याचे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांना दाखवले जाणार आहे.
३. पीक वैविध्यीकरण — तेलबिया, कडधान्ये, फळबागा
केवळ तांदूळ-गहूऐवजी तेलबिया, कडधान्ये आणि फळबागा मिशनच्या माध्यमातून पीक वैविध्यीकरणावर भर दिला जाणार आहे. आंतरपीक पद्धती, योग्य वाणांची निवड आणि एकात्मिक शेती पद्धती (Integrated Farming Systems) यांची प्रात्यक्षिके घेतली जातील.
४. पाणी संवर्धन
पाण्याचा कार्यक्षम वापर, पावसाच्या पाण्याचे संधारण (rainwater harvesting) आणि भूजल पुनर्भरण यालाही मोहीमेत प्राधान्य देण्यात येणार आहे.
यह भी पढ़े:
Vermicompost Subsidy Maharashtra: गांडूळ खत युनिटवर ५०% अनुदान, ₹५०,००० पर्यंत मदत — अर्ज कसा करावा?
तीन मोठे थेट फायदे — शेतकरी आयडी, पीक विमा, किसान कार्ड
या मोहीमेचा शेतकऱ्यांना होणारा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे तीन महत्त्वाच्या सुविधांचे गावपातळीवर सॅच्युरेशन:
- शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID): ॲग्रीस्टॅक अंतर्गत प्रत्येक शेतकऱ्याचे डिजिटल ओळखपत्र तयार करण्यात मदत केली जाणार आहे. हे ओळखपत्र भविष्यात सर्व योजनांचे लाभ एकाच ठिकाणी मिळवण्यासाठी आवश्यक ठरणार आहे.
- PMFBY पीक विमा जागरूकता: प्रधानमंत्री पीक विमा योजनेअंतर्गत विमा संरक्षणाची माहिती, दावा प्रक्रिया आणि रब्बी २०२६-२७ साठी नावनोंदणीची (३१ डिसेंबर २०२६ शेवटची तारीख) माहिती गावोगावी दिली जाईल.
- KCC व्याप्ती वाढ: किसान क्रेडिट कार्डच्या व्याप्ती वाढीसाठी विशेष प्रयत्न केले जातील, जेणेकरून जास्तीत जास्त शेतकरी ४% प्रभावी व्याजदराच्या पीक कर्जापासून वंचित राहणार नाहीत.
- व्यापार करारांच्या संधी: शेतमाल निर्यातीसाठी नव्या व्यापार करारांमधून निर्माण होणाऱ्या संधींची माहितीही शेतकऱ्यांना दिली जाणार आहे.
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी ही मोहीम का महत्त्वाची?
महाराष्ट्रात यंदा ३०५ तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर झाला आहे. खरीप हंगामात पिकांचे मोठे नुकसान झाले असून रब्बी हंगामात शेतकऱ्यांना प्रत्येक रुपया काळजीपूर्वक खर्च करावा लागणार आहे. अशा परिस्थितीत:
- माती परीक्षणाआधारित खत वापरामुळे खतखर्चात बचत होईल.
- कमी पाण्यात येणाऱ्या तेलबिया-कडधान्यांकडे वळल्यास धोका विभागला जाईल.
- पीक विमा नावनोंदणीमुळे रब्बी पिकालाही संरक्षण मिळेल.
- शेतकरी आयडी तयार झाल्यास पुढील सर्व शासकीय मदत थेट व जलद मिळेल.
कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्रे, ICAR संस्था, राज्य कृषी विद्यापीठे आणि आत्मा (ATMA) यांच्या समन्वयाने ही मोहीम राबवली जाणार असून शेतकरी उत्पादक संघटना (FPO), सहकारी संस्था, बचतगट आणि प्रगतिशील शेतकरी यांचाही सहभाग घेतला जाणार आहे. स्थानिक भाषेतील साहित्य, आकाशवाणी, दूरदर्शन आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून माहिती पोहोचवली जाईल.
शेतकऱ्यांनी काय करावे? — ५ सोप्या पावले
- गावातील शिबिरात जा: तुमच्या गावात/तालुक्यात होणाऱ्या किसान चौपाल किंवा प्रशिक्षण शिबिराला नक्की हजर राहा — तारखा KVK किंवा कृषी सहाय्यकाकडून विचारा.
- शेतकरी आयडी तयार करा: आधार कार्ड, ७/१२ उतारा आणि बँक खाते घेऊन नावनोंदणी करा.
- माती परीक्षण करून घ्या: शेतातील मातीचा नमुना तपासणीसाठी द्या; शिफारशीनुसारच खत वापरा.
- पीक विमा नावनोंदणी: रब्बी २०२६-२७ साठी ३१ डिसेंबर २०२६ पूर्वी PMFBY मध्ये नाव नोंदवा.
- KCC अर्ज: किसान क्रेडिट कार्ड नसेल तर बँकेत अर्ज करा — व्याज सवलतीचा लाभ घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: शेत वाचवा मोहीम कधीपर्यंत चालणार?
उत्तर: ही मोहीम २२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरू झाली असून ३० नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत देशभरात चालणार आहे.
प्रश्न २: या मोहीमेत सहभागी होण्यासाठी शुल्क आहे का?
उत्तर: नाही. सर्व जनजागृती कार्यक्रम, प्रशिक्षणे, शिबिरे आणि प्रात्यक्षिके शेतकऱ्यांसाठी मोफत आहेत.
प्रश्न ३: शेतकरी आयडी म्हणजे काय आणि तो का महत्त्वाचा?
उत्तर: ॲग्रीस्टॅक अंतर्गत तयार होणारे हे डिजिटल ओळखपत्र भविष्यात सर्व शासकीय योजना, अनुदान आणि मदतीचे लाभ एकाच ओळखीवर मिळवण्यासाठी वापरले जाणार आहे.
प्रश्न ४: मोहीमेत पीक विम्याची नावनोंदणी कशी करावी?
उत्तर: गावातील शिबिरात PMFBY बाबत माहिती मिळेल; नावनोंदणी बँक, CSC केंद्र किंवा pmfby.gov.in पोर्टलवरून ३१ डिसेंबर २०२६ पूर्वी करता येते.
प्रश्न ५: ही मोहीम फक्त मोठ्या शेतकऱ्यांसाठी आहे का?
उत्तर: नाही. लहान व सीमांत शेतकरी, महिला शेतकरी, बचतगट आणि FPO सदस्य — सर्वांसाठी ही मोहीम खुली आहे; ग्रामपंचायत पातळीवर कार्यक्रम होणार आहेत.
प्रश्न ६: अधिक माहिती कुठे मिळेल?
उत्तर: तुमच्या तालुक्यातील कृषी विज्ञान केंद्र (KVK), तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय किंवा कृषी सहाय्यक यांच्याशी संपर्क साधा.
स्रोत: कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाची प्रसिद्धी पत्रके (PIB), DD India/द होणा न्यूज अहवाल, २२ ऑक्टोबर २०२६.
