Sprinkler Irrigation Subsidy — तुषार सिंचनावर महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना ५५% पर्यंत अनुदान मिळते. १४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी राज्यातील ३०५ तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर झाला असून मराठवाड्यात भूजल पातळी तीन मीटरहून अधिक खाली गेली आहे. अशा स्थितीत “पर ड्रॉप मोर क्रॉप” (Per Drop More Crop) योजनेतून केंद्र आणि राज्य सरकार तुषार सिंचन बसवणाऱ्यांना भरीव अनुदान देत आहे. रब्बी हंगाम तोंडावर असताना ही माहिती प्रत्येक शेतकऱ्यासाठी उपयोगी आहे.
पर ड्रॉप मोर क्रॉप योजना काय आहे?
पर ड्रॉप मोर क्रॉप ही केंद्र सरकारची सूक्ष्म सिंचन योजना आहे, जी सध्या प्रधानमंत्री राष्ट्रीय कृषी विकास योजने (PM-RKVY) अंतर्गत राबवली जाते. याअंतर्गत ठिबक आणि तुषार या दोन्ही सिंचन पद्धतींना अनुदान दिले जाते. सरकारी आकडेवारीनुसार (सप्टेंबर २०२६), या योजनेतून देशभरात ११५ लाख हेक्टर क्षेत्र सूक्ष्म सिंचनाखाली आले आहे. गेल्या तीन वर्षांत ₹८,१२३.२४ कोटींचा निधी जाहीर झाला असून २०२५-२६ मध्ये १२.३० लाख शेतकऱ्यांना लाभ मिळाला, त्यात सुमारे २०% महिला होत्या.
तुषार सिंचनावर किती अनुदान मिळते?
अनुदानाचा दर जमिनीच्या आकारावर अवलंबून असतो:
- अल्पभूधारक व सीमांत शेतकरी (२ हेक्टरपर्यंत जमीन): ५५% अनुदान
- इतर शेतकरी: ४५% अनुदान
- कमाल मर्यादा: प्रति लाभार्थी ५ हेक्टरपर्यंत
हे अनुदान शासनाने ठरवलेल्या युनिट कॉस्ट (एकक दर) वर मोजले जाते आणि केंद्र व राज्य सरकार ६०:४० या प्रमाणात खर्च उचलतात. अनुदान थेट लाभार्थ्याच्या बँक खात्यात (DBT) जमा होते. एक महत्त्वाची तरतूद अशी आहे की, एकदा अनुदान घेतल्यानंतर ७ वर्षांनंतर त्याच जमिनीवर पुन्हा अनुदान घेता येते — जुनी यंत्रणा बदलण्यासाठी हा नियम ठेवण्यात आला आहे.
तुषार सिंचन म्हणजे नेमके काय? ठिबकपेक्षा फरक काय?
तुषार सिंचनात पंपाच्या दाबाने पाणी पाईपमधून नोझलद्वारे पावसासारख्या थेंबांच्या रूपात पिकांवर फवारले जाते. ही पद्धत गहू, ज्वारी, बाजरी, हरभरा, सोयाबीन, भुईमूग, कापूस यांसारख्या घनदाट पिकांसाठी सर्वांत योग्य आहे. तर ठिबक सिंचन फळबागा, भाजीपाला, ऊस यांसारख्या ओळीतील पिकांसाठी उत्तम. प्रवाही सिंचनाच्या तुलनेत तुषार पद्धतीत पाण्याची लक्षणीय बचत होते आणि विजेचा/डिझेलचा खर्चही कमी येतो. दुष्काळी वर्षात मर्यादित पाण्यात जास्त क्षेत्र भिजवता येते, हा सर्वांत मोठा फायदा आहे.
दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर ही योजना का महत्त्वाची?
राज्यातील ३०५ तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर झाला असून रब्बी हंगामावर पाण्याच्या टंचाईचे सावट आहे. अशा वेळी तुषार सिंचनासारखी पाणीबचत तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांसाठी संजीवनी ठरू शकते. आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा — सोलर पंप अनुदानासाठी आता शेतात सूक्ष्म सिंचन यंत्रणा बसवणे बंधनकारक आहे. त्यामुळे दोन्ही योजनांचा एकत्रित फायदा घेण्याची हीच योग्य वेळ आहे.
पात्रता निकष
- अर्जदार महाराष्ट्राचा शेतकरी असावा; ७/१२ वर नाव असावे किंवा भाडेपट्टा/संयुक्त खातेदार असावा.
- आधार कार्ड बँक खात्याशी जोडलेले असावे (DBT साठी आवश्यक).
- शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID / AgriStack) असल्यास अर्ज प्रक्रिया सोपी होते.
- अल्पभूधारक म्हणजे २ हेक्टरपर्यंत जमीन; त्याहून अधिक जमीन असलेल्यांना ४५% दराने अनुदान.
- त्याच जमिनीवर यापूर्वी अनुदान घेतले असेल, तर ७ वर्षांनंतरच पुन्हा अर्ज करता येतो.
अर्जासाठी आवश्यक कागदपत्रे
- आधार कार्ड (स्वतःच्या नावावर)
- ७/१२ उतारा आणि ८-अ
- बँक पासबुकची प्रत (आधार सीडेड खाते)
- शेतकरी ओळखपत्र (असल्यास)
- जातीचा दाखला (लागू असल्यास)
- पासपोर्ट आकाराचा फोटो
MahaDBT वर अर्ज कसा करायचा? (स्टेप बाय स्टेप)
- नोंदणी: महाडीबीटी शेतकरी पोर्टलवर (mahadbt.maharashtra.gov.in) आधार क्रमांकाने नोंदणी करून लॉगिन करा.
- घटक निवडा: “अर्ज करा” मध्ये कृषी विभागांतर्गत “सूक्ष्म सिंचन — तुषार सिंचन संच” निवडा.
- माहिती भरा: जमिनीचा तपशील (गट क्रमांक, क्षेत्र), पीक आणि बँक खात्याची माहिती अचूक भरा.
- कागदपत्रे अपलोड करा: सर्व कागदपत्रांच्या स्पष्ट प्रती अपलोड करा.
- पूर्वसंमती/सोडत: मागणी जास्त असल्यास संगणकीय सोडतीने निवड होते; निवड झालेल्यांना पूर्वसंमती मिळते.
- खरेदी व बसवणी: पूर्वसंमतीनंतरच मान्यताप्राप्त विक्रेत्याकडून संच खरेदी करून बसवा. GST बिल नक्की घ्या.
- तपासणी: कृषी विभागाचे अधिकारी शेतात येऊन तपासणी करतात; जिओ-टॅग फोटो घेतले जातात.
- अनुदान जमा: तपासणीनंतर अनुदानाची रक्कम थेट तुमच्या बँक खात्यात (DBT) जमा होते.
खर्चाचा अंदाज कसा लावायचा?
तुषार सिंचन संचाची किंमत पाईपची लांबी आणि नोझलच्या प्रकारावर अवलंबून असते. शासनाने प्रत्येक प्रकारासाठी युनिट कॉस्ट ठरवलेली आहे; त्यावर ५५% किंवा ४५% अनुदान मोजले जाते — शेतकऱ्याला फक्त उर्वरित रक्कम भरावी लागते. अचूक दर महाडीबीटी पोर्टलवर घटक निवडताना दिसतात, त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी तेथे तपासा.
अर्ज करताना या चुका टाळा
- पूर्वसंमतीशिवाय खरेदी करू नका — आधी संच बसवला तर अनुदान मिळणार नाही.
- फक्त शासनमान्य विक्रेत्याकडूनच खरेदी करा; बनावट/स्वस्त संच बसवल्यास तपासणीत बाद होऊ शकता.
- ७/१२ वरील नाव आणि आधारवरील नाव जुळले पाहिजे; नावात फरक असल्यास आधी दुरुस्ती करा.
- रब्बी पेरणीआधीच अर्ज करा, जेणेकरून हंगामात सिंचनाची सोय वेळेत होईल.
- एजंटला पैसे देऊन “सोडत निश्चित” करण्याच्या आमिषाला बळी पडू नका — निवड पूर्णपणे संगणकीय पद्धतीने होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: तुषार सिंचनावर नेमके किती अनुदान मिळते?
उत्तर: २ हेक्टरपर्यंत जमीन असलेल्यांना ५५%, तर इतरांना ४५% अनुदान मिळते. कमाल ५ हेक्टरपर्यंत लाभ.
प्रश्न २: मी यापूर्वी ठिबकसाठी अनुदान घेतले आहे, आता तुषारसाठी मिळेल का?
उत्तर: होय, पण त्याच जमिनीवर पुन्हा अनुदान घ्यायचे असेल तर ७ वर्षे पूर्ण झालेली असावीत. वेगळ्या जमिनीवर आधीही अर्ज करता येतो.
यह भी पढ़े:
Maharashtra Drought Relief Diwali Aid 2026: ₹५,००० मदत + १०० टन धान्य वाटप सुरू! शिंदेंची मोठी घोषणा
प्रश्न ३: माझ्याकडे ५ हेक्टरपेक्षा जास्त जमीन आहे, तर काय?
उत्तर: अनुदान फक्त ५ हेक्टरपर्यंतच मिळते; उर्वरित क्षेत्रासाठी स्वतः खर्च करावा लागतो.
प्रश्न ४: सोडत (lottery) म्हणजे काय?
उत्तर: एखाद्या तालुक्यात अर्ज लक्ष्यापेक्षा जास्त आले, तर संगणकीय सोडतीने लाभार्थी निवडले जातात. निवड न झालेल्यांना पुढील टप्प्यात संधी मिळू शकते.
प्रश्न ५: अर्ज कधी करावा? काही शेवटची तारीख आहे का?
उत्तर: महाडीबीटी पोर्टलवर अर्ज वर्षभर सुरू असतात, पण रब्बी हंगामासाठी आत्ताच अर्ज करणे फायदेशीर ठरेल.
प्रश्न ६: सोलर पंपासोबत तुषार सिंचन घेता येते का?
उत्तर: होय, उलट सोलर पंप अनुदानासाठी शेतात सूक्ष्म सिंचन (तुषार किंवा ठिबक) बसवणे आता बंधनकारक आहे. दोन्ही अर्ज एकाच वेळी करता येतात.
निष्कर्ष
३०५ तालुक्यांतील दुष्काळ आणि खालावलेली भूजल पातळी पाहता, तुषार सिंचन हे आता “पर्याय” न राहता “गरज” बनले आहे. ५५% पर्यंत अनुदानामुळे शेतकऱ्याचा स्वतःचा खर्च निम्म्याहून कमी होतो आणि रब्बी हंगामातील पिके वाचतात. महाडीबीटी पोर्टलवर अर्ज पूर्णपणे ऑनलाइन असून, कागदपत्रे तयार ठेवल्यास अर्ज काही मिनिटांत भरता येतो. आजच अर्ज करा आणि लाभ घ्या.
स्रोत: Per Drop More Crop मार्गदर्शक तत्त्वे (pmksy.gov.in), सप्टेंबर २०२६ मधील अधिकृत प्रगती अहवाल.
